Kapphlaupið um Ísland – vindorka

Höfundur: Anna Sofía Kristjánsdóttir, meðlimur í Landvernd og Facebook-hópnum Mótvindi Ísland og Motvind Norge

Í fréttum RÚV 28. janúar síðastliðinn voru kynnt áform um uppbyggingu á vindorkuveri í Garpsdal. Um er að ræða 21 vindrafsröð sem hver um sig er um 160 metra há, í um 450 metra hæð yfir sjávarmáli. Afar áhugavert var að heyra í viðtali við Ríkharð Örn Ragnarsson hjá vindmyllufyrirtækinu EM Orku, sem stendur að þessum hugmyndum og er að sjálfsögðu í erlendri eigu, að ekki er búið að útvega þá jöfnunarorku sem þarf að vera til staðar til að taka við framleiðslu um 60% orku þegar vindurinn gerir það ekki og ekki er heldur búið að finna kaupendur af þeirri vindorku sem vindorkuverinu er ætlað að framleiða. Það er sem sagt fyrirhugað að byggja iðnaðarsvæði undir vindorku í ósnortinni íslenskri náttúru án þess að þörf hafi kallað á það. Ríkharður hélt því fram að fyrirtæki í viðskiptum við vindorkuverið gætu í framtíðinni sjálf útvegað sér jöfnunarorkuna. Ég sé ekki fyrir mér að það geti verið hagkvæmt fyrir nokkurt fyrirtæki að borga aukalega fyrir óörugga orkugjafa þegar fyrirtækið er þegar tengt öðrum, öruggari orkugjafa.

Það á sem sagt að sprengja fjöll, ryðja fyrir vegum og skurðum upp á heiði til að koma fyrir vindorkuveri sem enginn hefur beðið um nema erlendu framkvæmdaraðilarnir sjálfir.

Það var fyrir aðeins tæpu ári að félagar í samtökunum „Sól til framtíðar“ héldu íbúafund á Hvanneyri, þann 20. ágúst 2025, þar sem Jóhann Páll umhverfisog orkumálaráðherra mætti ásamt sveitarstjórnarmönnum og íbúum. Það var alveg kýrskýrt á þessum fundi að íbúar í Borgarfirði óska ekki eftir vindorkuveri í sveitinni.

Jóhann Páll tilkynnti skýrt og skorinort undir lok fundar að ekki yrði samþykkt að fara í byggingu vindorkuvera á Íslandi fyrr en lagafrumvarp og stefnumörkun um vindorkuver hefði verið samþykkt á Alþingi. Í salnum voru yfir 200 manns og létti þeim stórlega við þessi orð ráðherrans. En hvað svo? Var ráðherra að gefa loforð sem hann ætlar ekki að standa við? Hvar er samþykkt stefnumótunarfrumvarp þingsins í þessum málum?

Myndin sýnir dæmi um áhrifasvæði, í þessu tilviki sýnileika vindorkuvers.

Á öðrum íbúafundi fyrir vestan í boði framkvæmdaaðilans í Garpsdal heyrði ég og sá að íbúar voru skelfingu lostnir yfir þessu máli; mikill kvíði og óöryggi ríkti meðal þeirra. Gestgjafar fundarins gáfu því lítinn gaum en minntu þess í stað fundargesti föðurlega á að við Íslendingar yrðum að standa við skuldbindingar okkar í loftslagsmálum!

Er í lagi að brjóta niður náttúruna fyrir orkuiðnað sem enginn hefur beðið um? Höfum það á hreinu að náttúran á alltaf að njóta vafans. Þörfin þarf að vera raunveruleg, þjóna hagsmunum landsmanna og gefa arð.

Fyrirtæki sem þessi segjast vera í fararbroddi ,,grænu umbreytingarinnar“ en byggja í raun allt viðskiptalíkan sitt á einu, sem hefur ekkert með samfélagslega jákvæðan og sjálfbæran rekstur að gera: Styrkjum frá skattgreiðendum og ESB. Þetta er sníkju-kapítalismi, þar sem frumkvöðlar kynna hugmyndir sínar ekki fyrir viðskiptavinum, eins og eðlilegt væri, heldur fyrir stjórnmálamönnum, embættismönnum og sveitarstjórnarfólki. Með þessum hætti verður til veruleiki sem getur aðeins skapast vegna þess að stjórnmálamenn láta blekkjast og senda reikninginn á skattgreiðendur – í gegnum ríkissjóð. Bók Peter Skeel Hjorth, „A Hidden Power“, skráir hvernig vindmylluiðnaðurinn hafði virk áhrif á störf yfirvalda. Í bókinni kemur fram hvernig lög og reglur eru hannaðar til að henta sem best vindorkuiðnaðinum, hagsmunir íbúa lenda í öðru sæti.

Vindorkuver þurfa gríðarlega mikið landsvæði. Ef öll núverandi og þekkt áform um vindorku verða samþykkt verður náttúru Íslands að stórum hluta breytt í iðnaðarsvæði. Nú þegar eru áform um hátt í 50 vindorkuver og líklega bætir í á næstu árum. Ef gert er ráð fyrir að hvert vindorkuver sé með 25 túrbínum, þarf um 15 km2 lands auk áhrifasvæðis sem margfaldar stærðina.

Áform um vindorkuver á Íslandi merkt með gulum tígli

Plastmengun og eiturefnamengun breiðist um allt land frá búnaðinum. Það er raunhæft að mengun berist lengra en sem nemur 3 km radíusnum. Dýr geta virkað sem „vistfræðilegir flutningsaðilar“ og vindar flytja mengun langar leiðir. Raunveruleg áhrifasvæði vindorku geta því augljóslega verið stærri en jarðvegsmælingar einar gefa til kynna.

Lítil sveitarfélög hafa ekki bolmagn, hvorki faglegt né fjárhagslegt, til að sporna við ágangi vindorkufyrirtækja sem geta auðveldlega keypt sig inn í sveitarstjórnir. Sömu aðferðum var beitt til að fá sveitarstjórnarmenn á sitt band þegar erlend sjókvíaeldisfyrirtæki fengu að koma fyrir sjókvíum í fjörðum allt í kringum landið. Þessar aðferðir virka og eru óspart notaðar. Lofa peningum í nærsamfélagið og kaupa sig inn. Öllum er talin trú um að náttúran sé afturkræf. Þessa eru ótal dæmi, m.a. í Noregi, í sjókvíaeldi fyrst og vindmyllusvæðum síðar.

Af hverju læra ekki stjórnvöld á Íslandi af reynslu nágrannaríkja? Mótstaðan í Noregi, Svíþjóð, á Írlandi og víðar er mikil. Afleiðingarnar af vindorkunni eru þegar komnar í ljós annars staðar. Hærra, óstöðugt orkuverð er eitt. Annað er töpuð náttúra, beitiland og dýralíf, tapað útisvæði, hávaði, ljósaflökt og mengun frá búnaði og spöðum auk veikindatíðni fólks í nágrenni vindorkuveranna. Ferðaþjónusta flytur annað, eignaverð lækkar og sveitarfélög tapa mikilvægri tekjulind.