Íslenskur landbúnaður stendur vel

Runólfur Sigursveinsson ráðunautur hefur látið af störfum hjá Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðar (RML) eftir að hafa starfað hjá fyrirtækinu frá stofnun árið 2013.

Runólfur var lengst af fagstjóri á rekstrarsviði en síðustu ár hefur hann starfað sem ráðunautur á rekstrar- og umhverfissviði. Runólfur starfaði áður hjá Búnaðarsambandi Suðurlands í um 20 ár, sem ráðunautur og þar á undan sem kennari á Hvanneyri í tæp 12 ár. Þá má geta þess að hann var heiðraður fyrir vel unnin störf í þágu bænda á aðalfundi Búnaðarsambands Suðurlands nýlega. Runólfur svaraði nokkrum spurningum blaðsins.

Norður-Foss í Mýrdal

En fyrir lesendur, sem þekkja ekki til Runólfs, hvar er hann fæddur og uppalinn? „Ég er fæddur á bænum Norður-Fossi í Mýrdalshreppi, áður Hvammshreppi. Foreldrar mínir voru Sigursveinn Sveinsson og Sólveig Ólafsdóttir.

Þau byrjuðu búskap á Norður-Fossi 1942 og bjuggu þar blönduðu búi, aðallega með kýr og kindur allt til ársins 1980 þegar faðir minn féll frá. Á sjöunda áratugnum kom elsti bróðir minn, Ólafur, inn í búreksturinn og stofnað var félagsbú í kjölfarið og eftir að pabbi féll frá, þá bjuggu móðir mín og bróðir áfram félagsbúi fram til ársins 2002 þegar þau hættu búskap og jörðin var seld.

Við erum fimm systkinin og unnum öll að búinu sem krakkar og unglingar á sínum tíma,“ segir Runólfur og bætir við; „Ég er yngstur systkinanna og hóf skólagönguna í barnaskólanum á Ketilsstöðum í Mýrdal sem þá var nýbyggður, var síðan einn vetur í skólanum í Vík í Mýrdal og fór síðan í Skógaskóla haustið 1972 og tók landspróf þar vorið 1973. Þá tók við menntaskólanám við Menntaskólann við Hamrahlíð og lauk ég stúdentsprófi frá skólanum í desember 1976.“

Bændadeildin á Hvanneyri 1977

Á sumrin milli námsvetranna í Hamrahlíðinni vann Runólfur við almenn bústörf á Fossi og fékk þar með áhuga að læra meira um landbúnað. Niðurstaðan var sú að haustið 1977 hóf hann nám við Bændadeildina á Hvanneyri og lauk búfræðiprófi vorið eftir. „Mér líkaði alveg stórvel námið í Bændadeildinni, mjög góðir kennarar og skemmtilegt nám. Ég hóf síðan nám við Búvísindadeildina á Hvanneyri haustið 1978 og lauk kandídatsprófi þaðan (BSc.) vorið 1981,“ segir Runólfur.

Bjó á Hvanneyri í 12 ár

Á seinni hluta námstímans á Hvanneyri fór Runólfur að velta fyrir mér starfi að loknu námi og ákvað að prófa kennslustarfið fyrst. „Ég var ráðinn sem kennari við Bændadeildina á Hvanneyri haustið 1981. Fyrsta árið í kennslu var mjög krefjandi, bæði að setjast hinum megin borðs og einnig var kennsluefnið misgott, mismunandi eftir námsgreinum. Hins vegar líkaði mér kennslan mjög vel og náði góðu sambandi við nemendur.

Aðalkennslugreinarnar voru nautgripa- og sauðfjárrækt auk annarra greina eins og líffræði búfjár og kynning á félagskerfi landbúnaðarins eins og það var á þeim tíma,“ segir hann.

Yfirkennari í bændadeildinni

Runólfur var svo gerður að yfirkennara í bændadeildinni á Hvanneyri. „Já, samhliða kennslunni lauk ég kennsluréttindanámi frá HÍ vorið 1984 og var síðan skipaður yfirkennari Bændadeildarinnar frá hausti 1984 til 1988.

Frá haustinu 1988 til ársins 1993 var ég síðan endurmenntunarstjóri við Búvísindadeildina en þá var ákveðið að efla starfsmenntun meðal starfandi bænda og símenntun ráðunauta á vegum skólans. Meðal annars var gerður samstarfssamningur við Dalum landbúnaðarskólann á Fjóni í Danmörku um nemendaskipti og námskeiðahald.

Samhliða stjórnunarstörfum kenndi ég ávallt töluvert í Bændadeildinni á þessum árum. Á þessum árum skipulagði ég nemendaferðir erlendis fyrir nemendur Bændadeildar. Fyrst lá leiðin til Lundúna á svokallaða Smithfieldsýningu, sem var árleg sýning, bæði búfjár- og tæknisýning. Síðustu árin mín á Hvanneyri var farið til Jótlands á hina árlegu Agromeksýningu í Herning.

Þetta voru, hygg ég, mjög eftirminnilegar ferðir fyrir flesta sem tóku þátt í þeim“, segir Runólfur.  Allan kennslutímann á Hvanneyri bjó Runólfur á staðnum og líkaði mjög vel að búa í tiltölulega litlu samfélagi þar sem allir þekktu alla og sambýlið við íbúa og nemendur var afskaplega gott segir hann.

Búnaðarsamband Suðurlands

Runólfur réði sig í kjölfarið, sem ráðunaut hjá Búnaðarsambandi Suðurlands með starfsaðstöðu á Selfossi og starfaðir þar í um 20 ár. „Seinni hluta starfstímans á Hvanneyri fór ég að velta fyrir mér hvort ég ætti að gera kennsluna sem slíka að ævistarfi eða reyna fyrir mér á öðrum starfsvettvangi.

Niðurstaðan var síðan sú að þegar mér bauðst ráðgjafastarf hjá Búnaðarsambandi Suðurlands ákvað ég að skipta um starfsvettvang og flytja úr Borgarfirðinum á Selfoss. Ég hóf síðan störf hjá Búnaðarsambandinu í maí 1993 og starfaði þar sem ráðunautur til ársloka 2012,“ segir hann.

Ráðgjöf í nautgriparækt fyrst og fremst

En við hvað starfaði Runólfur aðallega hjá búnaðarsambandinu og hvernig líkaði honum starfið?

„Megináherslan fyrstu árin hjá Búnaðarsambandinu var ráðgjöf í nautgriparækt, ráðgjöf í fóðrun út frá niðurstöðum heysýna og einnig kom ég að ráðgjöf varðandi nautaeldi. Skömmu fyrir síðustu aldamót ákváðum við hjá Búnaðarsambandinu að leggja áherslu á að byggja upp ráðgjöf á sviði rekstrar. Frá upphafi starfs hafði ég unnið töluvert af rekstrar- og fjárfestingaráætlunum varðandi t.d. jarðakaup og/eða vegna fjárfestinga í gripahúsum. Á þessum tíma vantaði í raun gleggri rekstrarupplýsingar um fjárhagslega stöðu einstakra búa og um stöðu greinarinnar á þessum tíma,“ segir Runólfur.

Stýrði SUNNU

Runólfur hafði umsjón með sérstöku verkefni, Sunnu. Hann segir okkur frá verkefninu. „Já, það var ákveðið að Búnaðarsambandið setti af stað sérstakt rekstrarverkefni fyrir kúabændur sem fékk nafnið SUNNA.

Fyrsta árið, 1998, tóku 38 kúabú þátt í verkefninu en búin voru rúmlega 70 frá árinu 2001. Í þessu verkefni var hægt að sjá stöðu einstakra búa með tilliti til meðaltals hópsins og hver þátttakandi fékk samanburðarblað með sínum niðurstöðum og þær bornar saman við meðaltal hópsins. Á þessu árabili, fyrir og eftir aldamótin síðustu, varð veruleg breyting í aðstöðu kúabúa á Suðurlandi, 80 til 90 kúabú endurbættu aðstöðu sína, mjaltabásar, legubásar og fóðrun var breytt og fyrstu fjórir mjaltaþjónarnir komu á Suðurland árið 1999. Búnaðarsambandið skipulagði námskeiðahald fyrir starfandi kúabændur á þessum tíma m.a. varðandi byggingu fjósa og fóðrun,“ segir Runólfur.

Endaði starfsferilinn hjá RML

Runólfur endaði nýlega sinn starfsferil hjá Ráðgjafamiðstöð landbúnaðarins, RML en hann var þar í góðu og spennandi starfi.  „Á síðustu árunum í starfi hjá Búnaðarsambandinu varð mikil umræða um framtíð ráðgjafaþjónustunnar í landbúnaði, hvort reyna ætti að halda áfram svipaðri starfsemi á vegum einstakra búnaðarsambanda og Bændasamtaka Íslands eða sameina þessa starfsemi í eitt fyrirtæki á landsvísu.

Niðurstaðan varð síðan sú að Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins, RML, hóf starfsemi í janúar 2013 og tók yfir ráðgjafastarfsemi búnaðarsambandanna og Bændasamtaka Íslands. Fyrstu árin hjá RML var ég aðallega í stjórnunarhlutverki, var einn af þremur farstjórum fyrirtækisins til ársins 2018 og hafði þar umsjón með rekstrarráðgjöf og störfum almennra ráðunauta,” segir Runólfur og bætir við: „Til að byrja með var þetta mikið mótunar- og samhæfingarstarf. Mikið verk var að ná samtvinnaðri liðsheild og byggja upp traust meðal notenda þjónustunnar. Þessi tími tók oft á en var einnig mjög gefandi.

Eftir árið 2018 til starfsloka var ég fyrst og fremst sem liðsmaður í almennri rekstrarráðgjöf, og einnig ráðgjöf vegna kynslóðaskipta og í fleiri verkefnum”.

Landbúnaðurinn stendur vel

Þegar Runólfur er spurður um stöðu íslensk landbúnaðar, hvernig hann meti hana er hann fljótur til svars.

„Íslenskur landbúnaður stendur að mínu mati vel, ekki síst í ljósi þeirrar óvissu sem nú er í alþjóðamálum. Þá skiptir máli, sem aldrei fyrr að hafa eigin matvælaframleiðslu. Sömuleiðis hefur átt sér stað mikil þróun síðustu ár og áratugi í einstökum búgreinum í ræktun, kynbótum og nýtingu áburðarefna og fóðurs. Einnig liggja fyrir rauntölur um rekstrarlega stöðu í einstökum greinum nánast í rauntíma.

Hins vegar getum við víða gert betur. Við þurfum ávallt að vera tilbúin að taka á móti nýjungum, efla tengsl milli frumframleiðenda og neytenda, t.d. með aukinni áherslu á „beint frá býli“ hugsunina - sem má útfæra á mismunandi hátt eftir greinum. Sömuleiðis erum við á eftir í þróun á lífrænum búskap miðað við nágrannalönd okkar.

Einnig þarf að huga að því að viðhalda og auka þekkingu í greininni; þ.e. efla þekkinga grunninn bæði í grunnnámi og einnig með auknum rannsóknum í landbúnaði og eflingu ráðgjafarstarfs í kjölfarið,“ segir Runólfur.

Hvetur ungt fólk að hefja búskap

Næst er Runólfur spurður út í unga fólkið á Íslandi, hvort hann hvetji það til að fara út í búskap eða ekki ef aðstæður eru þannig?

„Já tvímælalaust, ef áhugi er fyrir hendi hjá viðkomandi þá er ekki spurning að skoða þá möguleika sem gefast. Þá þarf að fara saman mikill áhugi og þekking á búskap og vera ávallt tilbúinn að afla sér nýrrar þekkingar.

Hins vegar er flöskuhálsinn oftast stofnkostnaðurinn og þá sérstaklega hvaða kjör eru í boði m.t.t. fjármögnunar. Þar þyrfti að skoða betur langtímafjármögnun ekki bara lánstíma til 25 ára eins og nú stendur til boða sem hámarkslánstími,“ segir Runólfur.

Hann segir líka að mögulega ættu lífeyrissjóðirnir að koma meira að þessari fjármögnun því það sé ljóst að land eykur ávallt verðgildi sitt með hliðsjón af reynslu síðustu áratuga. Sömuleiðis þyrfti að skoða skattalega meðferð söluhagnaðar þeirra sem eru að láta af búskap. „Eitt er heildarverð og annað hvert raunverð er eftir skatt. Því miður er vaxtarstigið hér á landi langtum hærra en í öllum nágrannalöndum okkar.

Þetta er tvímælalaust sá þáttur sem erfiðast er að eiga við“, segir Runólfur og leggur áherslu á að mikilvægt sé líka að fylgjast með á hverjum tíma hvernig staðið er að þessum málum  í nágrannalöndunum. Bæði með tilliti til fjármögnunar og ekki síður hvernig stutt er við kaup nýliða á jörðum í gegnum búvörusamninga á hverjum tíma“, segir Runólfur.

Áskoranir framtíðarinnar

Nú berst talið að helstu framtíðarmöguleikum landbúnaðarins, hver þeir séu að hans mati.

„Ég hygg að við séum á býsna góðum stað að takast á við áskoranir til framtíðar. Ferðaþjónustan hefur breytt ýmsu á síðustu árum fyrir marga á landsbyggðinni þar á meðal fyrir bændur.

Hins vegar verður undirstaðan áfram hin sama og áður, þ.e. matvælaframleiðsla og ræktun landsins og í því sambandi þarf enn frekar að vera á vaktinni þannig að góðu ræktunarlandi verði ekki fórnað til annarrar starfsemi. Sömuleiðis þarf að tryggja betur en nú er í löggjöf að takmarka eignakaup einstaklinga og fyrirtækja til jarðasöfnunar og mögulega að skilgreina betur kröfu um landnýtingu og búsetu.

Hins vegar þarf landbúnaðurinn líka að vera tilbúinn á hverjum tíma að taka þátt í nýsköpun og vera tilbúinn að takast á við breyttar aðstæður“, segir Runólfur um áskoranir framtíðarinnar.

Evrópusambandið og landbúnaður

29. ágúst í sumar á að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið, hvar ert  Runólfur þegar hann hugsar til landbúnaðarins, eigum við að fara inn í Evrópusambandið eða ekki?

„Miðað við stöðuna í dag verður mögulega farið í aðildarviðræður á næstu misserum að því gefnu að slíkt verði samþykkt bæði á Alþingi og í þjóðaratkvæðagreiðslu. Að mínu mati þarf að eiga sér stað mun betri upplýsingagjöf um kosti og galla aðildar áður en hægt er svara því hvort við eigum að fara inn eða ekki. Fyrir landbúnaðinn í heild yrði þetta væntanlega erfitt að takast á við.

En eigi að síður þarf að ræða málin betur en gert hefur verið hingað til og reyna að komast upp úr þeim skotgröfum sem umræðan er núna,“ segir Runólfur og bætir við; „Ljóst er að Ísland er í mun betri efnahagslegri stöðu núna en þegar fyrst var sótt um í kjölfar hrunsins en eitt er þó óbreytt, það er gjaldmiðillinn, hátt vaxtarstig og ekki síst verðtryggingin og regluverk almennt í peningamálunum. Þetta eru lykilatriði að mínu mati, það gengur ekki til framtíðar að stór hluti þjóðarinnar, þ.e. almenningur og smærri fyrirtæki búi við þessar sveiflur m.t.t. vaxta meðan stærstu fyrirtækin geta siglt tiltölulega lygnan sjó með fjármögnun rekstrar í annarri mynt og þá með mun lægra vaxtarstigi“.

Fjölskyldan og útivist

Runólfur er að lokum spurður út í sín helstu áhugamál, hvað hann geri helst til að njóta lífsins.

„Já, það er fyrst og fremst að njóta þess að geta nýtt tímann betur með fjölskyldunni en hluti hennar býr erlendis. Síðan er ýmis útivist sem ég hef hug á að nýta enn betur en áður. Sömuleiðis lestur góðra bóka sem ekki hefur gefist nægur tími til í erli dagsins hingað til,“ segir Runólfur.