Bændur og þjóðaröryggi

Höfundur: Vigdís Häsler framkvæmdastjóri BÍ

Í skýrslu um fæðuöryggi á Íslandi, sem kom út fyrr á þessu ári, er fjallað með ítarlegum hætti um innlenda matvælaframleiðslu, innflutning matvæla og aðfanga og mikilvægi þess að stjórnvöld móti stefnu um fæðuöryggi landsmanna. Í skýrslunni er fjallað um veikleika íslenskrar matvælaframleiðslu og lagt mat á áhrifin ef upp kæmi skortur á aðföngum sem eru nauðsynleg fyrir framleiðsluna.

Innlend matvælaframleiðsla stendur fyrir stórum hluta fæðuframboðs á Íslandi og þá sérstaklega próteini. Garðyrkjan sér fyrir um 43% af framboði grænmetis, búfjárrækt um 90% af kjöti, 96% af eggjum og 99% af mjólkurvörum en aðeins um 1% í korni til manneldis. Framleiðslan er þó mjög háð innfluttum aðföngum, sérstaklega eldsneyti og áburði, en einnig fóðri og sáðvöru.

Hækkanir á áburði án hliðstæðu

Í umsögn sinni um frumvarp til fjárlaga 2022, 1. mál benda Bændasamtökin á þá grafalvarlegu stöðu sem nú er á áburðarmarkaði. Síðustu mánuðir hafa einkennst af hækkunum á áburðarverði sem eiga sér vart sögulega hliðstæðu og fátt bendir til annars en að fóður ásamt öðrum aðföngum muni hækka umtalsvert á næstunni líkt og kemur fram í skýrslu WASDE (The World Agricultural Supply and Demand Estimates) um þróun á hráefnisverði á heimsmarkaði. Það er álit samtakanna að heimildir séu til staðar fyrir stjórnvöld að grípa inn í ef talið er að fæðuöryggi sé ógnað vegna verðhækkana á þessum aðföngum. Norðmenn hafa gripið til ráðstafana gagnvart landbúnaðinum þar í landi um aðgerðir sem nú virðast hafa verið of bjartsýn. Samtökin fylgjast vel með stöðunni í löndunum í kringum okkur og hafa átt samtal við ráðuneyti landbúnaðarmála og ráðherra nú í tvígang vegna þessarar óvissu.

Aðrir þættir sem áhrif hafa á fæðuöryggi

Náttúruhamfarir, lofts-lags-breyt-ingar, farsóttir, einangrun landsins og fleiri hættur geta ógnað fæðuöryggi. Í áhættumatsskýrslu sem utanríkisráðuneytið lét vinna kemur fram að staða Íslendinga sé veikari en nágrannaþjóða þegar kemur að fæðuöryggi, þrátt fyrir að stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum sé hluti af þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og þar sé tekið mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum. En það er vissulega jákvætt skref í rétta átt að stjórnvöld tali fyrir fæðuöryggi þjóðar og stefna að því að efla tækifæri innlendrar matvælaframleiðslu til fulls, en þá þarf jafnframt að huga að framkvæmdinni.

Á þingmálaskrá innanríkisráðherra fyrir 152. löggjafarþing, má finna frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannavarnir, nr. 82/2008. Um er að ræða frumvarp þar sem m.a. verða lagðar til breytingar á rýni í kjölfar almannavarnaástands vegna óveðursins í desember 2019, skýra hugtök og valdheimildir. Samtökin brýna fyrir ráðherra að áður en frumvarpið verður lagt fram á þingi, verði jafnframt hugað að öðrum viðeigandi ráðstöfunum, t.a.m. birgðahaldi á aðföngum sem nauðsynlegt er að tryggja fyrir meirihluta innlendrar framleiðslu í einhvern tíma, háð framleiðslugreinum. Einnig er nauðsynlegt að efla framleiðslu á korni, bæði sem fóður fyrir búfé og til manneldis, útiræktun grænmetis og innlenda áburðarframleiðslu með bættri nýtingu hráefna. Þá ber við töku ákvarðana um landnotkun að hafa fæðuöryggi þjóðarinnar að leiðarljósi til að tryggja að það land sem hentugast er undir ræktun tapist ekki undir aðra starfsemi. Því þarf að liggja fyrir skýr stefna um landnotkun og flokkun landbúnaðarlands af hálfu stjórnvalda og frá sveitarfélögum.

Hlutverk stjórnvalda

Fæðuöryggi og heilbrigðisöryggi eru á allra vörum. Hlutverk stjórnvalda er að setja fram viðbragðsáætlanir sem tryggja fæðu- og matvælaöryggi, sjálfbærni í matvælaframleiðslu og birgðageymslu matvæla. Stjórnvöld þurfa því að huga að matvæla-, fæðu-, neysluvatns og fráveitukerfi sem þjóðhagslega mikilvægum innviðum til jafns á við fjarskipta-, samgöngu- og orkukerfi landsins.

Árið 2020 lokuðu margar þjóðir landamærum sínum fyrir fólksflutningum. Veruleg hætta var á samdrætti matvælaframleiðslunnar vegna minni umsvifa í flestum samfélögum og takmörkunum á flutningi vinnuafls milli landa. Röskunin sem þetta leiddi af sér hefur hækkað verð á ýmsum matvælum síðasta árið, m.a. vegna þess að u.þ.b. þrjátíu ríki settu útflutningstakmarkanir á matvæli, þar á meðal stór útflutningslönd á korni.

Það kemur svo sem ekki á óvart að bændur og þeir sem starfa í frumframleiðslu matvæla og hráefna voru ekki í forgangi til bólusetningar, þrátt fyrir að fæðuöryggi landsmanna teljist hluti af þjóðaröryggisstefnu landsins. En að starfa í framlínu þýðir víst ekki það sama og að starfa í framlínu. Heilbrigðisstarfsmenn og viðbragðsaðilar starfa í framlínu, um það verður ekki deilt. Aftur á móti er afar brýnt að þeir aðilar sem jafnframt bera ábyrgð á ómissandi innviðum á grundvelli þjóðaröryggisstefnu, t.a.m. fæðuöryggi þjóðarinnar, séu skilgreindir sem hluti af forgangshópi. Í landbúnaðartengdum greinum væru þetta bændur og frumframleiðendur matvæla, aðilar sem starfa við eftirlit í matvælaframleiðslu, ráðunautar sem leiðbeina bændum og dýralæknar.

Tvisvar sinnum á rúmlega tíu árum hafa samtökin þurft að svara ráðherrum hvort nægur matur sé til í landinu. Það er því mikil ábyrgð sem stjórnvöld fela þeim sem starfa í íslenskum landbúnaði og hafa með höndum framleiðslu matvæla komi til þess að innflutningur á aðföngum til landsins stöðvast. Því er mikilvægt að endalausn stjórnvalda sé skýr og til staðar sé aðgerðaráætlun um hvernig fæðuöryggi þjóðarinnar verður treyst.