„Það vantar algjörlega fyrirsjáanleika í styrkjakerfin“

Stefán Bragi Birgisson, sauð fjár bóndi á Galtastöðum ytri í Hróarstungu, segir að stuðningskerfi til nýliðunar og framkvæmda í landbúnaði skorti fyrirsjáanleika og gagnsæi. Hann hefur þó lokið umfangsmiklum framkvæmdum á búinu og er bjartsýnn á reksturinn, þrátt fyrir erfiða stöðu í sauðfjárrækt og háan meðalaldur bænda. Stefán Bragi var viðmælandi í fjórtánda þætti Útvarps Bændablaðsins.

Stefán Bragi Birgisson tók formlega við búskap á Galtastöðum ytri árið 2020, þegar hann keypti jörðina af ömmu og afa. Hann hafði þó þegar tekið við rekstrinum að hluta. „Ég keypti 2020,“ segir hann, og bætir við að hann hafi verið farinn að annast búið nokkru fyrr. Vélarnar og bústofninn keypti hann árið 2014, en jarðarkaupum seinkaði um nokkur ár. „Gömlu vildu ekkert vera að selja of snemma,“ segir hann.

Hann fékk nýliðunarstyrk, en segir það kerfi verulega ófyrirsjáanlegt. „Þetta er pottur og þú veist ekkert hvað þú færð,“ segir hann og bendir á að enginn fái lengur hámarksupphæð. Því sé ekki hægt að nota styrkinn í neinar raunhæfar rekstraráætlanir.

400 kinda bú

Stefán er með 400 kindur á Galtastöðum. „Þetta er bara svona passlegt í húsinu,“ segir hann og lýsir rekstrinum sem hentugum, bæði miðað við tún og húsakost. Búið hefur þó krafist verulegra framkvæmda.

Árið 2023 tók hann íbúðarhúsið í gegn. „Við tókum það í gegn á sex mánuðum,“ segir hann. Fermingarpeningarnir fóru í framkvæmdina. Húsið, byggt 1957, hafði lítið verið endurnýjað.

Síðasta haust tók hann svo fjárhúsin í gegn. „Ég var algerlega kominn með nóg af handgjöf á garðana,“ segir hann og lýsir löngum vinnudögum þegar hann þurfti að samræma fóðrun og vinnu utan bús. Hann ákvað því að byrja frá grunni. Settur var upp gjafagangur, allt rifið út og endurnýjað.

Framkvæmdir fjármagnaðar með láni og ótryggum styrkjum

Stefán fór í bankann til að fjármagna framkvæmdir og fékk jafnframt framkvæmdastyrk. En einnig þar segir hann fyrirsjáanleika skorta. Styrkurinn getur numið allt að 40% af heildarkostnaði, „en ég get samt ekki búið til neinar áætlanir því ég veit ekki nákvæmlega hvað ég mun fá.“

Styrkurinn dreifist yfir þrjú ár og fer eftir fjölda umsókna. „Það er svolítið erfitt ef þú ætlar að fara í einhverja stóra framkvæmd og veist ekki hvort þú fáir 10% eða 40%,“ segir hann. Þegar síðasti hluti styrksins berst séu vextirnir þegar komnir á lánin. „Það vantar algjörlega fyrirsjáanleika.“

Afkoman „sæmileg“ en framtíðarsýn björt

Þrátt fyrir framkvæmdir og mikla vinnu segir Stefán reksturinn líta vel út. „Ég er bjartsýnn,“ segir hann. Hann telur að skynsamleg forgangsröðun hafi skipt sköpum: byrja þurfti á íbúðarhúsinu áður en útihús væru tekin í gegn. Nú sé búið komið í gott horf: „Ég er allavega búinn að koma mér þannig fyrir að þetta rúllar alveg sæmilega.“

Bág staða á Austurlandi

Þrátt fyrir eigin bjartsýni segir Stefán að hljóðið í bændum fyrir austan sé þungt. „Meðalaldur bænda hérna fyrir austan er mjög hár,“ segir hann. Hann bendir á að lítið sé um að unga fólkið taki við: „Það lítur ekki þannig út að fólk sé tilbúið til að taka við á hverjum bæ.“ Þvert á móti séu það stundum yngri bændur sem hafi gefist upp vegna afkomu og aðstæðna.

Hann bendir á að þegar búi er hætt aukist smalasvæði næstu bæja og verði sumum einfaldlega of mikið. „Þá hálfpartinn gefast menn upp.“

Vill skýrari og markvissari stuðning

Að mati Stefáns þarf stuðningskerfið að verða markvissara. Hann gagnrýnir pottakerfin þar sem fjármunum er dreift á marga. „Þetta breytir engu,“ segir hann, og vill að styrkir nýtist þeim sem raunverulega stíga inn í búskap.

Hann leggur til að nýliðunarstuðningur dreifist eftir landshlutum og taki tillit til mismunandi aðstæðna. „Austurlandið myndi koma vel út því fólk fengi miklu hærri nýliðunarstuðning við að kaupa jörð hérna,“ segir hann.

Mikil fjárfestingarþörf í sauðfjárrækt

Stefán bendir einnig á að fjós og fjárhús séu víða orðin gömul. Flest hafi verið byggð á sjöunda og áttunda áratugnum og litlu verið breytt síðan. „Það er rosalega mikil fjárfestingarþörf,“ segir hann. Bændur þurfi að kaupa jarðir á háu verði, fara í endurbætur á íbúðarhúsi og síðan útihúsum og samanlagður kostnaður sé mjög mikill.

Til að ungt fólk sjái fram á framtíð í búskap þurfi öflugri og skýrari stuðning. „Maður þarf að sjá fram á að geta klofið þetta,“ segir hann.

„Maður er alltaf brattur“

Þrátt fyrir allt er Stefán jákvæður gagnvart eigin rekstri. „Já, já, maður er alltaf brattur,“ segir hann og bætir við að dugnaður, bjartsýni og hagsýni séu lykilatriði. Þá gangi þetta bara.