Verndun flóru og fánu norðurslóða

Ísland fer með formennsku í einum af sex vinnuhópum Norðurskautsráðs, þeim er snýr að verndun flóru og fánu norðurslóða.

Í hópnum sitja fulltrúar aðildarríkjanna átta og sex samtaka frumbyggja á norðurslóðum sem safna saman og greina þekkingu sem styður stjórnvöld og samfélög norðurslóða við ákvarðanatöku.

Umhverfis Norðurpólinn

Í hópnum gætir Snorri Sigurðsson formennsku, en hann er sviðsstjóri náttúrverndarsviðs hjá Náttúrufræðistofnun, líffræðingur og doktor í fuglafræði. Í daglegu tali er vinnuhópurinn kallaður CAFF, sem stendur fyrir Conservation of Arctic Flora and Fauna. Hann sinnir bæði málefnum verndunar í hafi og á landi.

Norðurskautsráð er vettvangur alþjóðasamstarfs um málefni norðurslóða og ekki hefðbundin alþjóðastofnun, heldur milliríkjavettvangur, sem var stofnaður árið 1996 til að efla samvinnu um sjálfbæra þróun og umhverfisvernd á norðurslóðum. Aðildarríki eru þau sem umlykja Norðurpólinn; Kanada, Bandaríkin, öll Norðurlöndin, líka Danmörk fyrir hönd Grænlands og Færeyja. Áttunda ríkið er Rússland, sem stór hluti af norðurslóðum tilheyrir. Í Norðurskautsráði sitja fulltrúar sex samtaka frumbyggja, sem í alþjóðlegu samhengi gefur ráðinu sérstöðu.

Ráðið tekur ákvarðanir sem varða sameiginlega sýn þátttökuþjóðanna og íbúa þess. Hún er mótuð á fundum ráðsins og krefst samhljóða samþykktar. Þar er safnað saman þekkingu sem styður stjórnvöld og samfélög norðurslóða við ákvarðanatöku. Norðurpóllinn sjálfur og stór hluti Norður-Íshafsins er svæði utan lögsögu einstakra ríkja, en það er þó einnig til umfjöllunar á þessum vettvangi.

Málefnin verða sífellt mikilvægari

Eitt mikilvægasta framlag Íslands til Norðurskautsráðsins er að hýsa tvær af skrifstofum vinnuhópa þess. Skrifstofa CAFF er hýst á Akureyri. „Þar starfar frábært fólk, bæði frá Íslandi og öðrum löndum. Nú eru hæg heimatök fyrir okkur til að rýna inn á við,“ segir Snorri um áherslur á formennskutímabilinu.

„Loftslags- og náttúruverndarmál eru í ákveðinni krísu,“ segir Snorri. „Það er verið að skera niður í þessum málaflokkum í öllum aðildarríkjunum. Öryggismálin eru í öndvegi.“

Innrás Rússa í Úkraínu er þröskuldur fyrir starf CAFF en Rússland er mikilvægur aðili að samstarfinu. „Það er þungur róður að viðhalda fullri starfsemi við þessar aðstæður heimsmála og mörg mikilvæg verkefni í ákveðinni kyrrstöðu vegna til dæmis takmarkana á fundahaldi og fleiru en þjóðirnar vilja halda lífi í þessum vettvangi og sem betur fer miðar ýmsu enn vel áfram. Málefni norðurslóða eru að verða mikilvægari og áskoranirnar eru ekkert að fara.“

Samhljóða ákvarðanataka

Eitt helsta sérkenni Norðurskautsráðsins er að íbúum svæðanna er gefinn meiri formlegur sess en almennt gerist í alþjóðasamstarfi. Ráðherrar aðildarríkjanna hittast á tveggja ára fresti ásamt þeim sem eru í forsvari fyrir frumbyggjasamtökin. Þess á milli fer fram vinna í vinnuhópunum. Einn þeirra fæst við mál er tengjast sjálfbærri þróun samfélaga, svo sem fæðuöryggi og atvinnuöryggi. Hinir hóparnir hafa umhverfismál að aðal viðfangsefni, svo sem mengunarmál, loftslagsmál, og málefni hafsins. Vinna hópanna er ekki pólitísk í sjálfri sér, en ólíkir hagsmunir landa og svæða hafa áhrif.

Sex samtök frumbyggja hafa sterkan sess og eru fastir þátttakendur og sitja við sama borð og aðildarþjóðirnar, taka fullan þátt í umræðum og verkefnum en eiga ekki atkvæðisrétt. „Yfirleitt eru ekki teknar ákvarðanir ef frumbyggjasamfélögin setja sig á móti því sem verið er að ræða,“ segir Snorri.

Samtökin endurspegla landfræðilegar og samfélagslegar einingar frumbyggja á svæðunum. Á meðal þeirra eru samtök Inúíta sem búa á Grænlandi, í Alaska, Kanada og Rússlandi, samtök Sama í Skandinavíu, rússnesk frumbyggjasamtök og nokkur frá Norður-Ameríku. Ísland hefur sérstöðu hvað þetta varðar, verandi eina landið þar sem engir frumbyggjar eru.

Lífríki norðurslóða sérstakt

„Potturinn og pannan í þessu öllu saman eru sérfræðingar í vísindasamfélagi aðildarlandanna, sem vinna tímabundið að einstökum verkefnum,“ segir Snorri.

„Norðurskautsráð er ekki framkvæmdaaðili vísindarannsókna, heldur vettvangur sem vísindamenn beina þekkingu inn í og setja í samhengi við svæðið. Þannig er hægt að rýna í stöðu mála á norðurslóðum sem heild og horfa til framtíðar. Þetta eru stór viðfangsefni og margt er sérstakt við lífríki norðurslóða. Þar eru einstakar tegundir og einstök vistkerfi, sem virka á annan hátt en sunnar á hnettinum.“

Aðspurður um hvernig hvalveiðar eru ræddar á vettvangi CAFF segir Snorri að þar sé áherslan á norrænar hvalategundir. Þær tegundir sem leyft er að veiða við Íslandsstrendur ferðist um heimshöfin og eigi því ekki sérstakt erindi inn á borð hópsins. Þar þurfi frekar að ræða veiði á norrænu hvölunum, svo sem náhvölum, sem frumbyggjasamfélög til dæmis við Austur-Grænland nýta sér. Hann segir loftslagsbreytingar, mengun í sjónum og bráðnun jökla og hafíss hafa töluverð áhrif á stofnstærðir og atferli norrænna hvala, sela og fleiri tegunda sem byggja lífsviðurværi sitt á ísnum. Lítil veiði hafi nú áhrif sem hún gerði ef til vill ekki áður.

Ólík tegund þekkingar mætist

Frumbyggjaþekking hefur vægi til jafns við vísindaþekkingu á vettvangi Norðurskautsráðs. „Frumbyggjarnir nálgast þessa hluti á annan hátt. Þeir eru með annars konar þekkingu sem byggir á reynslu þeirra og sýn. Þær upplýsingar eru oft sambærilegar við vísindaþekkinguna.“ Hann segir að í mörgum tilfellum beri þó á milli og áskorun sé að móta farvegi fyrir samtalið. „Þegar það gengur vel er það áhrifamikið og gefandi.“ Hann segir það geta verið áskorun fyrir hefðbundin vísindi að skilja þessi ólíku viðmið og mælikvarða.

„Þetta snýst um að þeir sem búa yfir þekkingunni, sem er oftast ekki sá sem situr til dæmis á skrifstofunni í Nuuk, heldur sá sem er að veiða hvalinn, eða vakta fuglinn, miðli þekkingunni sjálfur. Frumbyggjaþekking snýst ekki bara um staðreyndir, heldur hvernig henni er komið á framfæri. Hvernig sagan er sögð er jafnmikilvægt og innihald hennar.“

„Gjáin er arfleifð nýlenduhyggjunnar, og þar eru vísindamenn ekkert betri en hver annar. Þeir koma, taka og fara. Það á líka við um upplýsingar og þekkingu.“ Snorri segir íbúa á svæðum frumbyggja oft hámenntaða og tækifæri felast í að vinna með þeim í að safna gögnum sem nýtast í vísindastarfi. „Það er líka spennandi að skoða hvernig við getum innleitt þeirra gildismat og sýn á veruleikann og hvernig hún getur hjálpað okkur að skilja og móta afstöðu okkar og taka ákvarðanir.“

Laxveiðar samnefnari á norðurslóðum

„Norðurslóðir eru hálfgerður botnlangi,“ segir Snorri. „Birtingarmynd loftslagsbreytinga er óvíða eins skýr og á norðurslóðum. Hánorræn vistkerfi eru að skreppa saman og tegundir aðlagaðar að því umhverfi eiga í fá skjól að leita.“

Siglingar og ásókn í auðlindir eins og fisk, málma og olíu eru að aukast og mengun er meiri. „Norðurskautsráð er vettvangur til að sameinast um sýn á þessi mál, svo sem skipulag hafsvæða sem getur haft áhrif á siglingar, efnistöku úr hafi og jafnvel fiskveiðar þótt þær séu oft undanskildar öðrum ákvörðunum.“

„Hringinn í kringum pólinn ganga laxar í ár. Þar eru gríðarlegar breytingar sem má rekja til loftslagsbreytinga en líka fleiri þátta. Stofnarnir skila sér ekki í árnar, minnka og nýjar tegundir koma inn. Lax er lykilfæðutegund sumra frumbyggjasamfélaga og ákveðinna dýra. Þetta hefur áhrif á allan fæðuvefinn í sjónum.“ Snorri nefnir dæmi um hnúðlaxinn sem var upphaflega fluttur inn til Rússlands úr Kyrrahafinu og hefur breiðst út og sleppingar úr sjókvíaeldi sem hafa neikvæð áhrif. „Þetta hefur verið mikið hitamál því til dæmis stjórnvöld á Norðurlöndunum hafa verið að setja strangar reglur um laxveiði í ám vegna slæmrar stöðu villtra stofna, og það hefur verið í óþökk og haft áhrif á Samana sem veiða sér til matar og er grundvallarþáttur í þeirra menningu.“

Eins séu skógareldar að aukast sem hafa víða áhrif á lífríki. „Þessar breytingar eru það hraðar að við vitum ekki almennilega hvað er að gerast. CAFF er þess vegna mikilvægur vettvangur fyrir rýni og umræður.“

Í hnattrænu samhengi

Norðurskautsráð hefur líka áheyrnarríki. Þau geta komið ýmsu á framfæri og tekið þátt í verkefnum en hafa engin bein áhrif. Japan, Suður-Kórea, Kína, Indland, nokkur lönd S-Ameríku og margar Evrópuþjóðir eru þar á meðal. Einnig alþjóðastofnanir og félagasamtök, sér í lagi á sviði umhverfismála. Margir taka því þátt í starfinu og fylgjast með. CAFF hefur í þessu samhengi tekið að sér að leiða alþjóðleg verkefni sem snúa að farfuglum sem verpa á norðurslóðum en ferðast suður á bóginn á vetrum.

Vöktun mikilvæg

Flest verkefni CAFF eru tímabundin en þar eru einnig unnin nokkur langtímaverkefni. Eitt stærsta verkefnið er vöktun á lífríki. Þar undir eru smærri vinnuhópar sem einbeita sér að upplýsingum yfir tíma á einstökum þáttum. „Eitt af því sem þarf að ákveða er hvað á að vakta. Lífveruhópar geta verið góðir vísar á það sem er að gerast í umhverfi þeirra. Stundum eru það einstaka tegundir, eins og stuttnefja sem er mikið vöktuð norræn sjófuglategund, en geta verið sjávarspendýr, botndýr, fiskar í fersku vatni, plöntur, skordýr og fleira.“

Snorri spyr sig hvort við getum sagt að einhver breyting sé að eiga sér stað í náttúrunni byggt á einni tegund þekkingar. „Frumbyggjasamfélögin búa á þessum svæðum, hafa betra aðgengi að því sem þarf að skoða og eru í raun betur í stakk búin til að átta sig á breytingum og stærra samhengi. Þessar þjóðir eru búnar að búa þarna jafnvel í þúsundir ára og læra að lifa með náttúrunni, eru að nýta hana á sjálfbæran hátt og bera mikla virðingu fyrir henni.“

„Líffræðingurinn vill þá fylgjast meðfjölda eggja og unga, holdafari, mæla þungmálma og fylgjast með farinu. Frumbyggjarnir vilja líka vita hvernig kjötið er á bragðið, hvort fjaðrirnar nýtist og hvort veiðitíminn hafi gengið vel svo fátt eitt sé nefnt. Þá eru komnar aðrar kríteríur að fylgjast með. Það er mjög gaman að sjá þetta koma saman. Hvernig þetta leiðir af sér heildarsýn er vandmeðfarið og krefjandi. Þar sem þetta hefur gengið vel hefur niðurstaðan orðið mjög góð.“ Forvitnum er bent á heimasíðu CAFF, www.caff.is.