Svalbarði hlýnar hraðast af öllum stöðum

Svalbarði lætur undan síga vegna hlýnunar. 62 gígatonn af ís hurfu á nokkurra vikna tímabili í fyrra.

Á Svalbarða, 1.000 km frá norðurpólnum, hefur hitastig hækkað um 4 °C á síðustu 30 árum. Þetta er hraðasta hlýnun sem mælst hefur á jörðinni. Afleiðingarnar eru alvarlegar: bráðnun sífrera, aukin hætta á skriðuföllum og ógn við innviði og samfélag sem byggir á kolefnisfrekum lífsstíl.

Árið 2024 urðu fordæmalausir atburðir: 62 gígatonn af ís hurfu á aðeins sex vikum á óvenjulegu hitaskeiði. „Þetta var ekki jaðarmet,“ segir Thomas Schuler, prófessor við Háskólann í Osló, í nýlegu viðtali við franska dagblaðið Le Monde. „Bráðnunin var næstum tvöfalt meiri en fyrra met og sýnir hversu hratt kerfið er að breytast.“

Rannsóknir staðfesta að bráðnunin var að mestu leyti yfirborðsbráðnun, ekki hefðbundið jökulrennsli. Á einum mælistað mældist jarðvegur lyftast um 16 millimetra, sem þykir staðfesta umfang bráðnunar.

Sérfræðingar vara við að þessi þróun sé aðeins byrjunin. „Við erum að sjá áhrif sem áður voru talin ólíkleg á þessari öld,“ segir Schuler. Hlýnunin hefur áhrif á hafstrauma, vistkerfi og veðurkerfi um allan heim.

Undir strangri náttúruvernd

Svalbarði er norskur eyjaklasi í Norður-Íshafi, um 1.000 kílómetra frá norðurpólnum. Eyjaklasinn samanstendur af nokkrum stærri eyjum, þar á meðal Spitsbergen, Nordaustlandet og Edgeøya. Stærsta byggðin er Longyearbyen, sem er stjórnsýslumiðstöð svæðisins.

Á Svalbarða búa um 2.500 manns, þar af flestir í Longyearbyen. Íbúarnir eru blanda af Norðmönnum og erlendum ríkisborgurum, og samfélagið er þekkt fyrir alþjóðlegt samstarf í vísindum. Svæðinu er stjórnað samkvæmt Svalbarðasamningnum frá 1920, sem tryggir Noregi full yfirráð en veitir borgurum annarra samningsríkja rétt til atvinnu og búsetu.

Efnahagslíf Svalbarða byggir á þremur meginstoðum: námi, ferðaþjónustu og rannsóknum. Kolanám var lengi helsta atvinnugrein, en ferðaþjónusta og vísindastarfsemi hafa tekið við sem lykilþættir. Svæðið hýsir fjölmargar rannsóknarstöðvar sem sinna loftslags-, jarðfræði- og líffræðirannsóknum.

Svalbarði er einnig heimkynni fjölbreyttra dýra, þar á meðal ísbjarna, hreindýra og fjölda fuglategunda. Svæðið er verndað með ströngum náttúruverndarlögum og er vinsæll áfangastaður fyrir náttúruunnendur og vísindamenn.

Þrefaldur hraði hlýnunar

Hlýnun á norðurslóðum er hraðari en annars staðar á jörðinni og hefur djúpstæð áhrif á umhverfi og samfélög. Samkvæmt skýrslu Umhverfisvöktunarnefndar Norðurskautsráðsins (AMAP) hlýnuðu norðurslóðir þrefalt hraðar en jörðin í heild á árunum 1971– 2019. Á sama tíma og hnattræn meðalhlýnun nam um 1 °C, jókst hitinn á norðurslóðum um 3,1 °C. Þessi þróun er staðfest í nýjustu úttektum NOAA og IPCC: síðustu níu ár eru þau hlýjustu sem mælst hafa á norðurslóðum, og sumarið 2024 var það blautasta frá upphafi mælinga.

Hlýnunin er mest að vetri og spár gera ráð fyrir að meðalhiti á svæðinu geti hækkað um 3,3 til 10°C fyrir lok 21. aldar, miðað við meðaltal áranna 1985–2014. Áhrifin ná langt út fyrir norðurslóðir. Breytingar á ís- og snjóþekju draga úr endurkastshæfni jarðar, sem eykur hnattræna hlýnun. Þetta hefur áhrif á hafstrauma, veðurkerfi og sjávarborð um allan heim.

Sérfræðingar vara við að án tafarlausra aðgerða muni þessi þróun valda óafturkræfum breytingum á vistkerfum og samfélögum, bæði á norðurslóðum og víðar