Merkingaróreiða ríkir

Sjö framleiðendur nota upprunamerkið Íslenskt staðfest á vörum sínum. Eigandi Sólskins grænmetis segir mikilvægt að hafa merki sem er tekið út af þriðja aðila og neytendur geta treyst.

„Markaðshlutdeild íslenskra búvara fer lækkandi vegna mikils innflutnings, svo bændur vilja hafa færi á að draga athygli að sínum vörum,“ segir Stella Björk Helgadóttir, framkvæmdastjóri merkisins. Hún segir merkingaróreiðu ríkja. Sambærileg uppruna- merki voru tekin upp á Norður- löndunum sem viðbragð við inngöngu í Evrópusambandið og auknum innflutningi.

Traustið byggir á þriðja aðila Íslenskt staðfest er upprunavottun fyrir matvæli og blóm sem innleidd var árið 2022. Sjö framleiðendur nota nú merkið, MS, Holta kjúklingur, Sólskins grænmeti, Grænegg, Lambhagi, Ártangi og Kjarnafæði Norðlenska. Kjarnafæði er nýjasti framleiðandinn sem tekur merkið upp.

„Þetta er ekki gæðavottun, heldur upprunavottun en er fyrir neytandann til að geta tekið upplýsta ákvörðun,“ segir Stella. „Við sjáum ávinninginn af því að nota merkið og heyrum af ánægju framleiðenda.“ Stella nefnir Holta kjúkling sem dæmi, sem hafa fundið fyrir jákvæðum viðbrögðum.

„Merkið er ekki orðið mjög víðtækt,“ segir Halla Sif Svansdóttir Hölludóttir Sólskinsbóndi, „en það tekur tíma að byggja eitthvað nýtt upp sem fólk getur treyst. Ég held að það sé mikilvægt að hafa merki í umferð sem neytendur geta treyst að sé tekið út af þriðja aðila.“

Langur aðdragandi var að stofnun upprunamerkisins Íslenskt staðfest. Einhugur var meðal bænda, framleiðenda og stjórnvalda um að búa til íslenskt upprunamerki og ályktanir höfðu verið lagðar fram á Búnaðarþingum um stofnun þess. Bændasamtök Íslands eiga merkið og Sýni, sem er faggild vottunarstofa, sér um úttektir og eftirlit.

Einföld skilyrði

Reglurnar á bak við merkið eru byggðar á sænska upprunamerkinu. Skilyrði fyrir að fá að nota það eru að ræktun skal hafa farið fram á Íslandi, öll dýr skulu fædd, alin og slátrað á Íslandi, kjöt, egg, sjávarafurðir og mjólkurvara skulu vera 100% íslensk, einnig í samsettum eða unnum matvælum og í unnum matvælum skal a.m.k. 75% innihaldsefna vera íslensk. Skyr getur þannig borið merkið þó í því sé mangó, ís verið með turkish peber, pulsur með ananas eða grænmetisbuff með kúskús.

Íslenskt staðfest tryggir neytanda að varan uppfylli sannarlega skilyrðin og gerir honum kleift að velja og þar með hvetja til innlendrar framleiðslu. 

Merkið felur ekki í sér hvernig viðkomandi vara var framleidd, hvort notaðar voru plöntuverndarvörur í ræktuninni né annað sem lýtur að eiginlegum gæðum vörunnar. Vel er vitað að notkun á plöntuverndarvörum (skordýraeitri, sveppadrepandi efnum o.þ.h.) er umtalsvert minni í íslenskum landbúnaði en í Evrópu, sem stendur öðrum heimsálfum fremri í reglum og eftirliti með notkun slíkra efna.

Vilji neytandi velja vörur þar sem gæðastaðlar gilda og eftirlit er með til að mynda notkun eiturefna og dýravelferð er til annað íslenskt merki sem fylgir alþjóðlegum stöðlum, sem er merki Vottunarstofunnar Túns fyrir lífrænt vottaðar vörur. Vara getur sannarlega borið bæði merki Túns og Íslenskt staðfest.

Evrópumál og innflutningur

Upprunamerki voru tekin upp á Norðurlöndunum sem viðbragð við auknum innflutningi og inngöngu í Evrópusambandið. „Við þekkjum dæmi frá Norðurlöndunum um hversu farsæl þeirra merki eru. Notendur þar sjá merkin sem verðmæt til að aðgreina sig frá öðrum vörum,“ segir Stella. Í Svíþjóð hefur jafnvel verið horft til þess að veitingastaðir geti notað merkið.

Merkið er líka til í enskri útgáfu, Certified Icelandic. Stella segir merkið fela í sér tækifæri til aukinnar framleiðslu í sveitum landsins og aukins útflutnings. „Það er eftirspurn eftir því að flytja út íslenskar vörur, en þá þarf að vera hvati fyrir framleiðendur til að auka framleiðsluna. Þetta er verðmætt merki. Fólk úti í heimi er tilbúið til að borga fyrir heilnæmar vörur.“ Til eru fleiri merki sem byggð eru á alþjóðlegum stöðlum og lúta ströngu eftirliti. Flestir þekkja norræna Skráargatið sem byggir á næringargildi, Svansmerkið sem er norrænt umhverfismerki, Fairtrade sem er vottun um siðferði og sjálfbærni og Evrópulaufið og merki Vottunarstofunnar Túns sem eru merki fyrir lífrænt vottaðar vörur. Danska ríkið kom á sinni eigin merkingu fyrir lífrænt vottaðar vörur, stóru rauðu Ø, sem stendur fyrir Statskontrolleret ökologisk. Sú merking er býsna áberandi í dönskum matvöruverslunum, enda framleiðsla og framboð af lífrænum vörum miklu meira en á Íslandi.

Óreiða í merkingum

„Það er orðin merkingaróreiða,“ segir Stella. Hún segir vel þekkt að merkingar geti verið villandi. „Á meðan neytandi veit að tómatar í dós eru ekki íslenskir, því umbúðir leyna því alls ekki, er orðið algengara í búvörum að sjá vörur sem eru líkar íslenskum vörum. Margir eru líka farnir að búa til sínar eigin merkingar.“

Merkingar á borð við „úr sveit“, „úr íslenskri sveit“ og „íslensk framleiðsla“ eru ekki trygging neytenda fyrir því að framleiðslan uppfylli skilyrði fyrir Íslenskt staðfest. Á bak við slíkar merkingar er ekki annað en orð viðkomandi framleiðanda. „Traust til íslensks landbúnaðar virðist vera frekar mikið, en svo koma upp tilvik þar sem það er brotið,“ segir Stella. 

Íslenski fáninn í ýmsum myndum

Íslenski fáninn og fánalitirnir eru ekki óalgengir þegar vöruúrval matvöruverslana er skoðað. Reglugerð um notkun íslenska fánans var útvíkkuð árið 2015 sem gerði framleiðendum kleift að nota hann á vörur. „Algengt er að merkja til að mynda brauð sem íslenska framleiðslu, en öll hráefnin koma erlendis frá,“ segir Stella. „Það hefur gerst að fyrirtæki hafa fengið sektir fyrir að nota íslenska fánann á vörur sem voru ekki upprunnar á Íslandi. Neytendastofa fylgist með því, en hún sinnir ekki reglubundnu eftirliti.“

Skylt er að merkja upprunaland á umbúðum vöru en upplýsingar um upprunaland eru oft ritaðar með litlu letri og ekki auðvelt að finna. Íslenskt staðfest auðveldar neytanda að sjá upprunaland vörunnar.

Önnur dæmi eru um vörur sem hafa slíkan sess í íslenskri matarhefð að neytendur halda að þær séu íslenskar, á meðan þeim er til dæmis einvörðungu pakkað á Íslandi, eða jafnvel pakkað erlendis en dreift af innlendum aðila.

SS vínarpylsan fengi ekki upprunavottun

„Margir kjötframleiðendur eru líka í innflutningi. Þeirra hagur er ef til vill ekki að taka upp merkið,“ segir Stella. Hún segir að SS pylsan gæti þannig ekki borið upprunamerkið Íslenskt staðfest þar sem hún inniheldur innflutt kjöt, en að ástæður fyrir því geti verið margvíslegar. Eftir stendur að neytendur halda ef til vill að pulsan sé alíslensk.

Norska samvinnufélagið Coop notar norska upprunamerkið á sínar vörur, en á einnig ódýrara vörumerki sem það notar merkið ekki á, sökum þess að þar er stundum gripið til innflutnings. Fordæmi eru því fyrir því að sama fyrirtækið geti nýtt upprunamerki á eitt vörumerki sitt en ekki annað með góðum árangri.

Sérhvern dag hafa neytendur áhrif með vali sínu í matarkörfuna. Valið getur snúið að hollustu og næringargildi, umhverfinu, framleiðsluaðferðum, dýravelferð og hvar varan er framleidd. Hver og einn þarf að vega og meta sínar áherslur en til að svo megi vera þurfa merkingar að vera skýrar og ekki villandi.

Vilji neytandi forðast eða velja ákveðnar vörur þarf hann að leggja sig töluvert fram um að læra að lesa merkingar. Slíkt er hægt að gera í skrefum og byrja til að mynda á að þekkja algengustu merkin sem hafa raunverulega staðla og eftirlit á bak við sig.