Einbúinn á Þelamörk

Haustið 1788 var Jóni Þorlákssyni veitt embætti sóknarprests á Bægisá á Þelamörk í Eyjafirði. Þetta var þriðja brauðið sem hann þjónaði um ævina. Í bæði fyrri skiptin hafði farið illa. Hann orðið að segja af sér prestsembætti fyrir barneignir utan hjónabands. Það var þó ekki svo að Jón væri dæmigerður kvennaskelfir sem aldrei gat séð vinnukonur í friði heldur átti hann börn í bæði skiptin með sömu konunni, Jórunni Brynjólfsdóttur frá Fagradal á Skarðsströnd. Þegar Jón varð prestur á Staðarhóli í Saurbæ árið 1768, aðeins 24 ára, eða Saurbæjarþingum eins og prestakallið hét þá, kynntust þau skötuhjú, en þótt óljóst sé um nákvæmar ástæður, þá varð ekki af hjónabandi þeirra. Flestir sem um málið skrifa segja að Brynjólfur í Fagradal, faðir Jórunnar, hefði lagst gegn ráðahagnum. Höfðu menn það eftir Brynjólfi að heldur myndi hann fleygja dóttur sinni í foss sem er uppi í Fagradal, Gullfoss, en leyfa henni að giftast Jóni. En ástin brann og Jórunn varð ólétt og eignaðist barn um einu og hálfu ári eftir að Jón kom í Saurbæinn. Biskup tók málið fyrir og svipti Jón kalli fyrir barneignir utan hjónabands árið 1770.

Blind ást

Jón hafði verið í þjónustu veraldlegra embættismanna áður en hann varð prestur. Faðir hans, Þorlákur Guðmundsson, hefur sem klausturhaldari og sýslumaður líklegast haft þar sitt að segja. Jón starfaði fyrst sem skrifari fyrir Magnús Gíslason amtmann, fyrsta íslenska amtmanninn, og síðan, þegar Magnús lést árið 1766, fyrir arftaka hans og tengdason, Ólaf Stephensen. Sviptur prestsembætti fór Jón nú aftur í þjónustu veraldarherra, en hélt sig í nánd við Jórunni, var í Hjarðarholti í Dölum og svo á Ballará á Skarðsströnd.

Jón var harðákveðinn í að verða aftur prestur og fékk að lokum uppreisn eins og það var kallað árið 1772 og tók skömmu síðar við Stað í Grunnavík. Einhvern veginn hafði þeim Jórunni tekist að hittast áður en hann kvaddi Skarðsströndina og því hafði hann varla verið einn vetur á Stað en hann missti hempuna að nýju, því aftur hafði Jórunn orðið ólétt og eignast barn honum kennt og sem hann gekkst liðlega við.

Jórunn hefur greinilega litið svo á að Jón væri maðurinn í lífi hennar því hún giftist aldrei. Jón orti kvæði til hennar þar sem hann rómar fegurð hennar og yndisleika og harmar örlögin: „falleg ertu, Jórunn!“ segir þar.

Þar með var Jón búinn að fyrirgera sínum möguleikum á prestskap í bili. Hann sneri sér að öðru, en fór ekki langt frá Fagradal, því nú fékk hann vinnu í hinni splunkunýju prentsmiðju Boga Benediktssonar í Hrappsey, fyrstu prentsmiðju landsins sem ekki var undir stjórn kirkjulegra yfirvalda.

Í Hrappsey var hann svo kynntur fyrir heimasætunni Margréti, dóttur Boga, og giftust þau 1774, ári eftir að Jón kom í eyna. Þau eignuðust eina dóttur en sambúðin gekk víst aldrei sérlega vel, ástarsagan vill að sjálfsögðu meina að Jórunn hafi aldrei liðið honum úr minni. En margt er skrítið í kýrhausnum þegar kemur að ástarmálum. Þær Margrét og Jórunn voru nefnilega systkinabörn.

Ljóðabók í lifanda lífi

Jón Þorláksson átti því láni að fagna að vinna hjá einu einkareknu bókaútgáfunni á Íslandi. Hann hafði því tækifæri til að koma verkum sínum út á prent. Árið 1774 var gefið út safn kvæða og ljóðaþýðinga hans, fyrsta veraldlega ljóðabókin sem gefin var út eftir íslenskt samtímaskáld á meðan það var enn á dögum, og skáldið þá rétt þrítugt.

Meginefni bókarinnar voru þýðingar á kvæðum hins norska Christians Tullin en líka ýmislegt annað efni. Árið 1783 kom svo út heilt ljóðasafn eftir Jón, þar sem þýðingar skipuðu háan sess, en einnig sálmar og andleg kvæði og svo, undir bókarlok, öllu hressilegri ljóð um ýmislegt sem fyrir Jón hafði borið, svo sem kvæði um spænskan hrút sem fluttur hafði verið til Íslands í kynbótarskyni – tilraun sem ekki heppnaðist vel – og erfikvæði um kanarífugl sem Jón hafði greinilega átt og verið honum til gleði með gargi sínu. Síðan orti Jón um um mús sem fannst dauð í kirkju, kvæði sem margir þekkja: „Ei er forvitnin öllum hent / einatt hún skaðar drótt“. En í hópi þessara dýrakvæða Jóns er þó líklegast hann Vakri Skjóni þekktastur sem nýttist eiganda sínum bæði lífs og liðinn. Jón hefur verið ansi skemmtilegur náungi.

Eftir margra ára stapp fékk Jón loks að nýju uppreisn og rétt til að þjóna sem prestur. Það var ekki síst fyrir atbeina nýs Hólabiskups, Árna Þórarinssonar. Var það gert að skilyrði að Jón myndi ekki þjóna í Skálholtsbiskupsdæmi og varð úr að hann fékk Bægisá í Eyjafirði.

Skáldjöfurinn

Jón og Margrét, kona hans, höfðu frá því að þau giftust búið í Galtardal á Fellsströnd. Áhugamál þeirra voru ekki þau sömu. Eins og Margrét átti kyn til vildi hún græða fé og efla sitt bú, Jón vildi yrkja og lesa. Hann þótti alveg eindæmalélegur í praktískum málum og þegar hann kom norður í Hóla til að fá vígslu var hann svo fátækur að hann átti ekki ekki klár undir sig, kom fótgangandi í hálfgerðum lörfum, þá orðinn 44 ára gamall. Árið eftir, 1789, tók hann við Bægisá.

Á næstu árum þýddi hann stórvirki bókmenntasögunnar, ábúðarmikil og alvarleg verk sem verður að segjast eins og er að afar fáir hafa lesið nú á dögum þótt mikið sé með þau látið. Hann hófst handa við að þýða Tilraun um manninn eftir Alexander Pope, sem umsvifalaust var prentuð og gefin út í gömlu prentsmiðjunni hans í Hrappsey sem nú var kominn undir hramm Stephensen-ættarinnar í Leirárgörðum. Næst hófst Jón handa við Paradísamissi Miltons, 17. aldar kvæði, byggt á trúarhugmyndum kalvínískra mótmælenda í Bretlandi um forákvörðun Drottins og hvort maðurinn hefði frjálsan vilja og eðli góðs og ills, ekki beinlínis léttmeti. Allt þetta gerði hann án þess að kunna annað en hrafl í frummáli þessara verka, enskunni, en byggði á öðrum þýðingum, sem síðan hefur verið siður meðal íslenskra þýðenda og þykir enn í allra besta lagi.

Hvort andi frumtextans skilaði sér í þessum verkum skal ósagt látið en skáldskapurinn „rataði til sinna“, ekki síst notkun Jóns á edduhættinum fornyrðislagi til að þýða hina ensku stakhendu, órímaðan hátt, ættaðan frá Ítalíu, sem Englendingar tóku upp á sína arma og notuðu til að skrifa sínar heimsbókmenntir. Þar á meðal þeir Shakespeare og Milton.

Þegar Paradísarmissir kom svo loksins út á prenti í Kaupmannahöfn árið 1828 stóð stórum stöfum á titilsíðu: „Paradísarmissir, á íslensku snúinn af þjóðskáldi Íslendinga“. Jón hafði verið hafinn upp á stall sem eitt mesta góðskáld íslenskrar bókmenntasögu, en það segir kannski ýmislegt um vinsældir verksins að síðan hefur það ekki komið út í heild á prenti, þótt brot eða erindi úr því sé víða að finna.

Gigtveikur í lágri kytru

Jón Þorláksson var prestur í um 30 ár á Bægisá. Allan þann tíma vann hann að þýðingum stórvirkja bókmenntanna auk þess að semja bæði sálma og léttari kveðskap af ýmsum toga. Hann var konulaus allan þennan tíma. Margrét hafði orðið eftir í Galtardal þegar hann fór norður árið 1789 og þau sáust aldrei framar. Lokastykkið í stórvirkjaþýðingum Jóns var þýðing hans á Messíasi eftir þýska 18. aldar skáldið Klopstock, og þar skildi þó Jón frummálið, en hann var vel að sér í þýsku. Lauk hann við verkið skömmu fyrir andlátið.

Jón varð gigtveikur eftir því sem aldurinn færðist yfir hann. Til er lýsing á honum höltum og skökkum og kytrunni sem hann bjó í eftir enska prestinn Henderson sem heimsótti Jón á Íslandsferð sinni 1814. Sökum krankleika fékk hann aðstoðarprest sér til fulltingis og varð fyrir valinu Hallgrímur Þorsteinsson sem fyrst bjó á Hrauni í Öxnadal en síðar á Steinsstöðum. Eins og kunnugt er var hann faðir Jónasar skálds sem fæddist á Hrauni 1807. Var Jónas sóknarbarn Jóns á Bægisá fram til 1816 en þá var hann sendur fram í Eyjafjörð eftir að Hallgrímur faðir hans drukknaði í Hraunsvatni. Æ síðan höfum við séð fyrir okkur að milli þeirra tveggja, Jóns og Jónasar, liggi leyndur þráður.