Að borða sumarið

- Tími túnfíflanna

Allir plöntuhlutar túnfífilsins eru ætir. Plantan inniheldur feikimikið af næringarefnum, vítamínum og steinefnum.

Túnfíflar vaxa í öllum heimsálfum að suðurskautinu undanskildu. Plantan hefur verið notuð í grasalækningum öldum og jafnvel árþúsundum saman en er umdeild og margir berjast hart gegn henni bæði í heimilisgarðinum og borgarlandinu. Grasalæknir segir hana örva matarlyst og efla starfsemi lifrarinnar.

Þrældugleg en umdeild planta

Túnfíflar (Taraxacum officinalis) eru einhver þrautseigasta plantan sem lifir á Íslandi. Um þessar mundir spretta þeir víða upp líkt og ótal sólir. Orðspor þeirra á sér tvær ólíkar hliðar en túnfíflar hafa verið notaðir í grasalækningum um aldir og jafnvel árþúsund. Allir hlutar plöntunnar eru ætir en þá ætti einvörðungu að tína þar sem engum efnum hefur verið úðað og áhrif mengunar frá umferð eru hverfandi.

Þar sem grasflatir eru látnar óáreittar á vorin og beðið með grasslátt spretta þeir upp sumum til ama en fleirum til mikillar gleði, jafnvel sem lífgjafi. Túnfíflarnir eru einna fyrstir til að blómstra á vorin og eru lífsnauðsynlegir fyrir býflugur sem eru nývaknaðar af vetrardvalanum og sársoltnar. Fíflarnir lífga upp á grasgrænuna með þéttum og björtum blómkörfum sínum og eru sannkallaðir sumarboðar sem margir hafa þó ímugust á þrátt fyrir fjölþætta vistkerfisþjónustu sína og heilsubætandi eiginleika.

Öll plantan er æt 

Áhrif túnfífla eru mikið rannsökuð og jurtin hefur lengi verið notuð til grasalækninga. Rótin er svartleit en hvít að innan. Hún er beisk jurt og hægt er að þurrka hana og rista og gera af henni jurtaseyði eða eins og áður fyrr að nýta hana sem kaffibæti.

Kolbrún Björnsdóttir, grasalæknir Jurtaapóteksins hjá Lyfju, notar túnfífilinn talsvert í meðferðum sínum og hefur sérstakt dálæti á honum. Hann hefur enda verið einkennisplanta Jurtaapóteksins allt frá stofnun þess árið 2004. „Ræturnar eru teknar annaðhvort á haustin þegar jurtin er fallin eða á vorin rétt eftir að frost fer úr jörðu,“ segir Kolbrún. „Síðan er hún þvegin, þurrkuð og söxuð.“ Hún segir glúkósída í jurtinni gefa beiska bragðið, „það eru þeir sem hafa örvandi áhrif á alla kirtlastarfsemi í meltingarveginum“.

Kolbrún segir tilraunir hafa verið gerðar sem sýna að fíflablöðin eru þvagörvandi. Hún notar þau helst til að losa um hvers kyns vökvasöfnun í líkamanum en einnig við lifrarkvillum eins og rótina. „Gott er að borða fíflablöðin snemma á vorin í salat til að efla hreinsun líkamans, eins konar vorhreinsun,“ segir Kolbrún og bætir við að blöðin skili líkamanum kalíumi sem tapast þegar losnar um vökva.

Blöð túnfífilsins eru bitur á bragðið en mildari en rótin. Þau eru rík af kalíum og ýmsum vítamínum svo sem A, B, C og D. Blöðin má nota fersk til matargerðar eða snöggelda þau líkt og spínat.

Kolbrún segir rannsóknir hafa sýnt að fíflarótin auki gallmyndun um 40%. Hún segir hana innihalda mikið af beiskum efnum sem örva alla kirtla í meltingarveginum. „Þegar jurt örvar gallmyndun þá um leið er hún hægðalosandi því þá örvast niðurbrot á fæðunni og linar hægðir um leið. Jurtin hefur því mjög góð áhrif í að hjálpa okkur að melta matinn okkar,“ segir hún og bætir við að hægt sé að nota hana til að mynda fyrir eldra fólk sem hefur ekki mikla matarlyst og hægari starfsemi í meltingarveginum. Kolbrún segir rótina einnig góða þegar fólk er að byggja sig upp eftir veikindi. „Hún eflir starfsemi lifrarinnar og nærir hana.“

Sólgular mjólkurflöskur

Á dönsku eru túnfíflar kallaðir mjólkurflöskur, mælkebøtter, sem lýsir þeim vel, þeir geyma enda mikið magn af mjólkurhvítum safa í stönglunum sem var notaður á vörtur þegar blaðamaður var að alast upp. Enska heitið, dandelions, vísar til ljóntenntra blaðanna. 

„Ég skil ekki að maður hafi nokkuð betra að gera að vori en að borða túnfífla,“ segir Camilla Plum í nýlegu fréttabréfi sínu, en hún er lífrænn bóndi á Fuglebjerggård á Sjálandi í Danmörku. Hún segir fíflablöðin helst minna á bitru salötin sem eru ófáanleg að vori en eru áberandi um jólaleytið.

Camilla er einnig aðdáandi fíflablómanna og segir ráð að tína eins mikið af þeim og kostur sé, aukaverkanir geti einvörðungu verið léttur svimi af mikilli næringarinntöku og á þar ekki við eiginlegan svima. Hún bendir á að hægt sé að hella heitu vatni yfir laufin og blómin og laga einfalt jurtate sem má sæta með hunangi en rótina þurfi að sjóða í 10-20 mínútur svo úr verði seyði. Einnig er hægt að þurrka blöðin, rótina og blómin og geyma til síðari nota. Sumir nota jafnvel ferska stönglana snöggsoðna eins og spaghetti.

Listakokkurinn Camilla Plum notar blómin með blómbotninum og steikir eins og sveppi, með smjöri eða olíu eða blöndu af báðu og þeim kryddum sem hugnast og setur til dæmis á eggjaköku. Hún hefur gefið út fjölda matreiðslu- og garðyrkjubóka.

Gul krónublöðin lífga upp á sérhvert salat, þau eru mild á bragðið og henta einnig vel til baksturs. Þau er hægt að leggja í kalt vatn að dönskum sið og láta draga í sig yfir nótt. Saftið er hægt að drekka eins og það er eða setja eilitla sætu eða sítrónusafa út í eins og Camilla bendir á.

Þegar blómgunartíminn er búinn lokar fífillinn blómkörfunni en opnar hana aftur þegar fræin eru fullþroskuð. Þá birtast draumkenndar hvítar biðukollurnar sem minna helst á tungl í fyllingu. Fræin sitja í blómbotninum og hvíti hlutinn, svifkransinn, virkar eins og flugbúnaður sem hjálpar fræjunum að svífa um þegar þau losna. Fræjunum er hægt að safna og nota til að rækta sprettur þegar dag tekur að stytta á ný.