Sjálfbært Ísland – og hvað með það?
Sögulega hafa Íslendingar þurft að hámarka verðmæti allra sinna afurða, frá því að nýta hvert gramm af lambinu og fisknum til að lifa af, yfir í að breyta hliðarafurðum nútímans í gull sbr. Lýsi, Kerecis, Bláa lónið og svo mætti lengi telja. Sjálfbærni er ekki nýtt hugtak fyrir Íslendingum heldur gömul sannindi í nýjum búningi.
Skoðum uppruna orðsins. Hugtakið sjálfbærni á rætur að rekja til þýskrar skógræktar snemma á 18. öld. Það var árið 1713 sem von Carlowitz skrifaði að ekki mætti fella meiri við en myndi vaxa aftur, þ.e. höggva nýjan vöxt í stað stofna. Hugtakið rataði svo í alþjóðlega stefnumótun með Brundtland-skýrslunni 1987 þar sem áherslan var nú lögð á að mæta þörfum samtímans án þess að skerða möguleika komandi kynslóða. Kjarni þessa hugtaks snýst því um að auka þá nýtingu sem land okkar og auðlindir þola til langs tíma. Íslenska orðið sjálfbærni segir í raun meira en á mörgum öðrum tungumálum, því það vísar bókstaflega til þess að eitthvað geti „borið sig sjálft“ og það án þess að nýtingin komi niður á óendurnýjanlegum auðlindum okkar. Meðan enska orðið „sustainability“ gefur til kynna eitthvað sem eigi að viðhalda, fangar íslenska tungan hugmyndina um endurnýjanleg kerfi mun betur.
Frá loftslagsmálum til viðnámsþróttar
Síðasta áratug hafa tilfinningaleg tengsl okkar við hugtakið þróast hratt. Upp úr 2010 jókst vægi loftslagsmála í hugtakinu sjálfbærni. Áhyggjur okkar af losun gróðurhúsalofttegunda, loftslagsmarkmiðum og hættu á hruni AMOC hefur jókst hratt samhliða aukinni umræðu um yfirvofandi loftslagsvá. Meðan sú hætta sem steðjar að vegna þessara þátta er hvergi nærri horfin, hefur áherslan í stórauknum mæli færst yfir á viðnámsþrótt samfélagsins. Vendipunkturinn varð þegar orku- og aðfangaöryggi var ógnað á heimsvísu í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu og nú síðast vegna átaka í Mið-Austurlöndum. Í dag hafa fæðuöryggi, orkuöryggi, hringrásarhagkerfi og sjálfsaflahæfi fengið mun meira vægi í umræðunni en áður. Sama hvaða tilfinningu við tengjum helst við hugtakið sjálfbærni hverju sinni er ljóst að fyrir Íslandi snýst sjálfbærni samfélagsins ekki um einhverjar lúxusskýrslur, heldur stefnumótandi spurningu um það hvort við sem samfélag stöndum á eigin fótum þegar í harðbakann slær.
Kerfin sem bera sig sjálf
Við íslendingar eigum mörg góð dæmi um farsæla nýtingu auðlinda og þar með kerfa sem bera sig sjálf – þ.e.a.s. sjálfbær kerfi. Má þar nefna fiskveiðistjórnunarkerfið okkar, sem byggir á jafnvægi milli hámarksafkasta og viðhaldi fiskistofnsins. Þá höfum við Íslendingar einnig mikla sérstöðu í orkuöflun en hér á landi eru endurnýjanlegir orkugjafar á borð við jarðvarma og vatnsafl bæði nýttir til húshitunar og raforkuöflunar. Orkuöflunaráætlun sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur lagt til er einnig stórt skref í þá átt. Þá má einnig líta til þróunar og nýsköpunar í hringrásarhagkerfi lífrænna hliðarstrauma, þar sem í þróun eru lausnir á nýtingu lífrænna hliðarafurða á borð við mykju og sláturúrgang til framleiðslu á metangasi (umbreytt í raforku og hita) og lífrænum áburði. Þannig getum við aukið sjálfstæði okkar gagnvart innfluttum áburði með tilheyrandi áhrifum á sjálfbærni íslensks landbúnaðar.
Mörg okkar verðmætustu fyrirtækja hafa sprottið úr sjálfbærri auðlindanýtingu. Má þar nefna fiskiroð sem er nú orðin hátæknivara í húðlækningum, rækjuskel sem hráefni í lúxus snyrtivörur, nýting glatvarma til ylræktar og endurnýting hliðararfurða innlends sykurreirs í sveppamassa og svo loks sem næringaríkt hráefni í útirækt. Hliðarstraumur eins fyrirtækis er því oft hráefni annars.
Jafnvægið sem tryggir lífsgæði til frambúðar
Fræðilega hefur sjálfbærni verið skilgreint sem yfirgripsmikið hugtak sem byggir á þremur stoðum: umhverfi, samfélagi og efnahag. Eðli málsins samkvæmt munu þessar stoðir ávallt togast á og þó fullkomið jafnvægi reynist oft ógjörningur er mikilvægt að viðhaldin sé gagnrýn hugsun og að ábyrgar málamiðlanir fari ávallt fram. Ef við erum raunsæ þá skiljum við að sumar atvinnugreinar á borð við íslenska matvælaframleiðslu standast ekki erlenda samkeppni á hreinu markaðsverði sökum dýrra aðfanga og mannafla. Væri íslenskur landbúnaður því ekki varinn með fjárhagslegum hvötum myndum við fórna öðrum sjónarmiðum á borð við fæðuöryggi, byggðafestu og samfélagsgerð landsins. Þó er margt sem hægt er að gera til að reyna að tryggja sjálfsaflahæfi greinarinnar til muna, t.a.m. með sjálfbærri nýtingu lífrænna hliðarstrauma eins og fyrr var nefnt. Við eigum því ekki að þurfa að velja milli sjálfbærni landbúnaðar og fjárhagslegra hvata – heldur eiga réttu tólin og rétta kerfið að gera hvort tveggja sterkara.
Þetta snýst því um að finna jafnvægið sem tryggir áframhaldandi lífsgæði. Markmiðið er ávallt aukin og lífsgæði, fyrir núverandi og komandi kynslóðir. Lykillinn á landi sem okkar er að vera vakandi fyrir verðmætasköpun í ólíkustu hornum og stunda ábyrgar málamiðlanir milli umhverfismála, samfélagsins og efnahagsmála. Sjálfbærni snýst ekki um að gera minna, heldur hámarka verðmætin í því sem við þegar höfum, og það til frambúðar.
Höfundur er iðnaðarverkfræðingur, sérfræðingur á sviði sjálfbærni og eigandi Sporin slf.
