„Við erum vel stödd – en kerfið er viðkvæmt“

Ísland stendur almennt vel þegar kemur að fæðu- öryggi í alþjóðlegum samanburði, að mati Torfa Jóhannessonar, ráðgjafa hjá Nordic Insights og höfundar nýrrar skýrslu um neyðarbirgðir fyrir íslenska matvælaframleiðslu. Hann segir í viðtali í Útvarpi Bændablaðsins þó mikilvægt að horfa á matvælakerfið í heild, enda sé það flókið og háð stöðugu flæði aðfanga.

„Miðað við hnattstöðu þá erum við mjög vel stödd,“ segir Torfi. Hann bendir á að Ísland sé stór framleiðandi matvæla, með öflugan sjávarútveg og fiskeldi, auk fjölbreyttrar landbúnaðarframleiðslu. „Sjávarútvegurinn er sérstaklega sterkur, ekki síst vegna þess að hann þarf tiltölulega fá aðföng til skemmri tíma – kannski bara olíu – til þess að geta aflað gríðarlegs magns af verðmætum matvælum.“ Þá nefnir hann ræktarland, búfjárrækt, garðyrkju, kartöflurækt og vaxandi kornrækt sem mikilvæga þætti í innlendri framleiðslu. Samhliða þessu sé Ísland þó, líkt og önnur ríki, háð innflutningi.

Háð aðföngum þótt framleiðslan sé mikil

Torfi varar við því að horfa eingöngu á framleiðslu- tölur. „Það er mjög mikilvægt að horfa ekki bara á framleiðsluna,“ segir hann og tekur fiskeldi sem dæmi. Þótt framleiðslan sé mikil sé hún „fullkomlega háð því að við flytjum inn nánast álíka magn af fóðri“. Sama eigi við um eggja- og kjúklingaframleiðslu.

Mjólkurframleiðsla sé einnig háð fjölmörgum aðföngum. „Hún þarf að flytja inn áburð, kornfóður frá Evrópu og soja sem próteinfóður frá SuðurAmeríku,“ segir Torfi. Þar að auki reiði hún sig á rafmagn, olíu, dýralyf, vélar og varahluti. „Og svona er þetta um allan heim – þetta er eitt risastórt kerfi sem bara mallar áfram og það er það kerfi sem við þurfum að passa svolítið upp á.“

Birgðir aðeins hluti myndarinnar

Þótt neyðarbirgðir skipti máli séu þær aðeins einn þáttur í stærra samhengi. Torfi greinir lönd í grófum dráttum í þrjá flokka. Í fyrsta flokki séu fjölmenn ríki á borð við Kína og Indland, með miklar birgðir vegna umfangs og viðkvæmrar stöðu stórra hópa íbúa. Ísland tilheyri þeim ekki.

Í öðrum flokki séu ríki á borð við Finnland, Sviss, Japan, Suður-Kóreu og Singapúr, sem séu rík en haldi engu að síður úti miklum birgðum. Þar skipti saga, landafræði og þjóðaröryggi miklu máli. „Finnland er kannski eina landið í heiminum þar sem engin stór höfn er íslaus allt árið,“ segir Torfi og rifjar upp bæði hungursneyðir og stríð sem hafi mótað finnsku nálgunina.

Ísland sé hins vegar fremur sambærilegt við ríki eins og Danmörku, Holland og Írland. „Við erum með íslausar hafnir, við erum á friðsælu svæði og nágrannar okkar eru bandalagsþjóðir,“ segir hann. Þótt landið sé afskekkt hafi flutningar til Íslands í nútímasamfélagi aldrei raskast að ráði.

Lítil umræða um opinberar neyðarbirgðir í Danmörku

Í Danmörku, þar sem Torfi starfar, segir hann litla umræðu vera um opinberar neyðarbirgðir matvæla. „Það er hins vegar verið að tala um að heimilin hafi ákveðna tryggingu, svona þrjá til fimm daga,“ segir hann. Sú umræða tengist þó fremur flóðum, tölvuárásum og mögulegum truflunum á greiðslukerfum.

Hann bendir á að neyðarbirgðir séu „dýr trygging“ og flókið að halda þeim við, enda geymist matvæli misvel. Þó sé eðlilegt að fyrirtæki sem velti miklu magni fóðurs eða annarra aðfanga geri ráð fyrir seinkunum. „Menn eru ekki alveg á síðustu vikunni,“ segir hann, heldur tryggi sig fram í tímann.

Samtal ríkis og atvinnulífs um stöðuna

Torfi telur eðlilegt að ríkið eigi samtal við þær greinar sem séu háðastar stöðugum innflutningi. „Ég spyr bara: Hversu mikið er í sílóunum? Hversu mikið er á hafnarbakka? Hversu mikið eruð þið búin að tryggja ykkur með framvirkum samningum?“ segir hann. Slíkt samtal gæti skapað „ákveðna teygju“ í kerfinu.

Olía veikur hlekkur

Olíubirgðir nefnir Torfi sérstaklega sem áhyggjuefni. „Við vitum að olíubirgðir hér eru alveg hræðilega litlar stundum,“ segir hann. Hann telur eðlilegt að Ísland fylgi ráðleggingum Evrópusambandsins og Alþjóðaorkumálastofnunarinnar um þriggja mánaða birgðir, hvort sem þær séu innanlands eða geymdar erlendis.

„Við erum gríðarlega háð olíu – hvað mikið er hægt með olíu og hvað lítið er hægt án hennar,“ segir hann og bendir á að slíkt kosti vissulega, en að kostnaðinum sé oft velt út í verðlag.

Sjálfsaflahlutfall: mælikvarði, ekki markmið eitt og sér

Í skýrslu sinni bendir Torfi á að sjálfsaflahlutfall í framleiðslu kjöts, mjólkur og grænmetis hafi lækkað. Hann leggur áherslu á að slíkt sé ekki sjálfkrafa alvarlegt. „Ég myndi ekki gera neitt stórmál úr því að sjálfsaflahlutfall fari úr 100% niður í 90%,“ segir hann. En fari það „mikið niður fyrir 50%“ sé ástæða til að staldra við.

Mikilvægt sé að ræða hvað sé raunhæft í hverri grein. Hann nefnir kartöflur sem dæmi: raunhæft sé að meirihluti ferskra kartaflna sé íslenskur, en ekki unnar kartöflur eða sérstakar tegundir sem erfitt sé að rækta hér. Sama eigi við um unnar tómatvörur.

„Þetta er ekki bara ein tala sem við eigum að einblína á,“ segir Torfi, heldur þurfi að horfa á samkeppnishæfni innlendrar framleiðslu og hvernig neyslumynstur og framleiðsluhlutföll falli saman.

Áfallaþol gott – en veikleikar til staðar

Að lokum segir Torfi að áfallaþol Íslands fari eftir eðli áfallsins. Hann telur ólíklegt að innflutningur á áburði, kornfóðri eða öðrum meginhráefnum stöðvist með öllu, þótt verðsveiflur geti orðið. „Við erum ríkt land og við þurfum ekki mikið magn,“ segir hann.

Meiri áhyggjur hafi hann af öðrum þáttum, svo sem raforkukerfinu, fjarskiptum við útlönd og alvarlegum sjúkdómum í búfé eða plöntum. „Ef við náum að halda áfram að greina stöðuna, taka samtalið við viðkvæmustu geirana og tryggja að heimilin passi upp á sinn hluta,“ segir Torfi, „þá er ég býsna bjartsýnn á að við séum býsna vel stödd.“ 

Hér er hægt að hlusta á allan þáttinn.