Skaðleg áhrif varnarefnis á lýðheilsu og lífríki

Hertar reglur um innflutning á vörum sem innihalda skordýraeitrið thiamethoxam tóku gildi í mars.

Árið 2018 bannaði Evrópusambandið notkun á thiamethoxam í útiræktun. Efnið er enn framleitt í stórum stíl í Evrópu og flutt út. Hertar reglur um innflutning á vörum sem innihalda leifar af efninu tóku gildi í mars.

Notkun bönnuð í Evrópusambandinu

Thiamethoxam er meðal annars notað í baráttu við blaðlús, hvítflugu, kögurvængju og ýmsar bjöllur. Efnið er eitt fjölmargra plöntuvarnarefna sem víða er notað í ræktun. Bannið frá 2018 tekur til allrar útiræktunar en efnið var leyft í gróðurhúsaræktun sem flokkast sem lokað kerfi frá náttúrulegu umhverfi.

Bannið byggði á rökum um skaðleg áhrif á líffræðilega fjölbreytni og heilbrigði vistkerfa. Það hefur skaðleg áhrif á býflugur, aðra frjóbera og lífríkið í jarðveginum. Áhrif notkunar þess á býflugnastofna eru gríðarleg. Býflugur frjóvga um þriðjung alls þess matar sem neytt er í heiminum og um 75% af allri uppskeru er háð frjóvgun villtra frjóbera.

Skaðleg áhrif útflutnings

Efnið er enn framleitt í Evrópu og flutt út. Svissneska fyrirtækið Syngenta, sem er einn stærsti fræ- og plöntuvarnarefnaframleiðandi heims er þeirra langstærst. Syngenta er dótturfélag China National Chemical Corporation (ChemChina) sem er í eigu kínverska ríkisins. Syngenta er með stóra verksmiðju í Seneffe suður af Brussel í Belgíu. Þaðan er mikið magn af thiamethoxam flutt út. Stærsti innflytjandinn af skordýraeitrinu er Brasilía en að auki fleiri lönd sunnan við miðbaug auk Rússlands og Úkraínu. Neóniktóníóð eins og thiamethoxam eru mest notuðu skordýraeitur í Bandaríkjunum. Skaðleg áhrif efnisins á lífríkið þar sem það er notað eru ótvíræð.

Áhrif neónikótínóða á taugaþroska

Thiamethoxam er bæði notað til að meðhöndla fræ fyrir útsáningu en einnig er því úðað. Plöntur soga efnið til sín og það dreifist í gegnum stöngla, blöð, rætur, blóm, í frjókornin og plöntusafann sem þær framleiða til að laða að sér frjóbera. Efnið veldur oförvun í taugakerfi skordýra og veldur lömun þeirra.

Neónikótínóðar herma eftir áhrifum nikótíns og tengjast sömu viðtökum í heilanum og taugakerfinu sem hafa afgerandi áhrif á þroska, vöxt og virkni heilans. Bygging og virkni þessara viðtaka er þó ólík á milli skordýra og spendýra.

Rannsókn Alþjóðamatvæla- stofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO) frá árinu 2005, sýndi fram á að efnið væri ólíklegt til að hafa áhrif á líkamsstarfsemi mannanna en nýrri rannsóknir sýna allt annað.

Samkvæmt þeim getur útsetning fyrir neónikótínóðum á fósturskeiði haft áhrif á hjartaheilsu, einkenni einhverfu og hugrænt atferli.

Útsetning fullorðinna fyrir neónikótínóðum er tengd við lækkað testósterón, minnkuð gæði sæðisfruma og skerta stjórnun líkamans á insúlíni og efnaskiptum fituefna. Lífvöktunarrannsókn bandarísku umhverfisheilbrigðisstofnunarinnar (NCEH) frá árinu 2019 sýndi að leifar neónikótínóða mældust í um helmingi Bandaríkja- manna þriggja ára og eldri.

Hertar reglur um innflutning aftur til Evrópu

Thiamethoxam er mikið notað í ræktun á korni, sojabaunum, kaffi, kryddi, hrísgrjónum, grænmeti og sítrusávöxtum og bómullarræktun utan Evrópusambandsins. Þessar vörur hafa svo verið fluttar aftur inn til Evrópu í stórum stíl.

Í mars síðastliðnum dró til tíðinda þegar Evrópusambandið herti reglur um innflutning á vörum þar sem thiamethoxam er notað í ræktuninni og nú gildir reglan um ekkert umburðarlyndi (zero toleance) fyrir leifum af efninu í vörum. Þetta þykir einstakt í ljósi þess að bannið gildir á grundvelli skaðsemi þess á býflugur og frjóbera í náttúrunni en ekki vegna almennrar lýðheilsu sem alla jafna er grundvöllur fyrir slíku banni. Banninu hefur verið mótmælt af framleiðendum en til skoðunar er í Evrópusambandinu að útvíkka bannið svo það nái til fleiri neónikotínóða.

Engar reglur gilda um að skrá þurfi hvers kyns varnarefni eru notuð í ræktun tiltekinnar vöru á umbúðir. Reglur gilda um hámarksgildi varnarefnaleifa í matvælum sem eru flutt inn og hefur Matvælastofnun (MAST) eftirlit með þeim.