Aðalhöfundur skýrslu um tæknilausnir á sviði loftslagsmála

Nýlega var Sandra Ósk Snæbjörnsdóttir, sérfræðingur í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu, valin til að vera einn aðalhöfunda í aðferðafræðiskýrslu Milli- ríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslags breytingar (IPCC) sem fjallar um tæknilausnir.

Er þetta í fyrsta skiptið sem Íslendingur er valinn inn í slíkan höfundahóp hjá IPCC. Aðferðafræði- skýrslur IPCC eru afar sérhæfðar skýrslur og tæknilegar, sem leggja grunn að því hvaða aðferðir á að nota við að reikna losun og bindingu gróðurhúsalofttegunda sem síðan er fært inn í árlegt losunarbókhald þeirra landa sem eiga aðild að Parísarsamningnum. Þar er markmiðið að halda hækkun meðalhita jarðar vel undir tveimur gráðum, miðað við hitastig fyrir iðnbyltingu, og leitast við að takmarka hana við 1,5 gráður.

„Skýrslurnar samræma þannig hvaða aðferðir eru gjaldgengar til að meta losun og bindingu og hvernig á að beita þeim,“ segir Sandra þegar hún er spurð um tilgang þeirra.

Ströng vísindaleg rýni

„Þær loftslagslausnir sem fjallað er um í aðferðafræðiskýrslum IPCC hafa farið í gegnum mjög stranga vísindalega rýni með það að markmiði að tryggja að aðeins lausnir sem skila raunverulegum og mælanlegum loftslagsávinningi fyrir sem breiðastan hóp verði fyrr valinu. Aðferðarfræðiskýrslurnar snúast því um að meta loftslags- ávinning þessara aðgerða með sannreynanlegum hætti, þannig að gögn séu sambærileg milli landa og aðferðir byggi á vísindalegum grunni,“ heldur Sandra áfram.

„Dæmi um fyrri skýrslur er til dæmis aðferðafræðiskýrsla um mat á bindingu og losun frá landi, landnýtingu og skógrækt – úr flokknum LULUCF.“

Bakgrunnur hjá Carbfix

Sandra er með bakgrunn í tækniþróunarvinnu fyrir nýsköpunar- fyrirtækið Carbfix, sem hefur sérhæft sig í tækni við að binda kolefni í stein með niðurdælingu á koltvísýringi niður í jarðlög. „Ég tók þátt í að þróa aðferðir Carbfix nánast frá upphafi, en ég gerði doktorsverkefnið mitt um fyrstu niðurdælingartilraun Carbfix á Hellisheiði árið 2012 þegar Carbfix var enn rannsóknarverkefni Orkuveitu Reykjavíkur, Háskóla Íslands, Columbia University í New York og CRNS í Frakklandi.

Eftir doktorsnám fór ég til Orkuveitunnar og vann við áframhaldandi rannsóknir og tækniþróun tengda Carbfix. Árið 2020 var svo ákveðið að stofna dótturfélag utan um Carbfix og var ég ein af fyrstu starfsmönnum þar. Síðustu ár hef ég starfað sem yfirvísindakona Carbfix en hef nú fært mig um set og er komin til starfa sem sérfræðingur hjá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu þar sem ég fæ að vinna að loftslagsmálum í enn stærra samhengi en áður.“

Mismunandi loftslagsaðgerðir

Skýrslan sem Sandra mun vinna að, verður einmitt helguð mati á þeim tæknilausnum sem snúast um að fanga koltvísýring úr útblæstri og andrúmslofti, flutningi þess, og varanlegri geymslu þess; með framleiðslu á afurðum eða í jarðlögum.

Hún segir að IPCC hafi metið stöðuna sem svo að föngun koltví- sýrings og kolefnisfjarlæging séu nauðsynlegar aðgerðir til að ná loftslagsmarkmiðum.

„Tæknilausnirnar eru til dæmis nauðsynlegar til að fanga koltvísýring úr útblæstri iðjuvera þar sem hann er hluti af iðnferlunum og því ekki hægt að koma í veg fyrir losun hans með orkuskiptum. Þetta er það sem hefur verið kallað ‚torleyst losun‘. Dæmi um þetta er losun frá álframleiðslu, stálframleiðslu og framleiðslu á sementi. Slík loftslagsaðgerð flokkast sem samdráttur í losun.“

Þetta eigi einnig við um föngun koltvísýrings úr orkuverum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti sem ekki er fyrirsjáanlegt að verði leyst af hólmi á næstu áratugum. Slík loftslagsaðgerð flokkast einnig sem samdráttur í losun.

Sem dæmi um loftslagsaðgerð sem flokkist undir kolefnisfjarlægingu, nefnir Sandra koltvísýring í andrúmslofti; bæði sá sem erfitt er að koma í veg fyrir að losni – eins og frá flugvélum – og sá sem hefur þegar hefur verið losaður.

Um 150 manns koma að gerð skýrslunnar

Spurð um hvernig val á henni hafi komið til, segir Sandra að IPCC auglýsi eftir tilnefningum og þær geti komið frá landsnefndum eða beint í gegnum IPCC. „Ég var valin sem ein að aðalhöfundum kaflans sem snýr að niðurdælingu koldíoxíðs í jarðlög, en ég sótti um hjá okkar landsnefnd sem tilnefndi mig og ég var í kjölfarið valin.

Ferlið er þannig að það er auglýst eftir leiðandi aðalhöfundum, aðalhöfundum og yfirlesurum sem rýna efnið fyrir hvern kafla skýrslunnar. Áhugasöm sækja þá um að vera tilnefnd af sinni landsnefnd og landsnefnd velur úr umsóknum og tilnefnir svo til IPCC sem velur úr tilnefningum byggt á vísinda- og tækniþekkingu, reynslu og bakgrunni og reyna að tryggja fjölbreyttan þátttakendahóp með tilliti til kyns, aldurs og uppruna.“

Hún segir að á seinni stigum komi meðhöfundar og sérfræðingar að skrifum og rýni og gert er ráð fyrir að yfir 150 manns komi að gerð þessarar skýrslu á því tveggja ára tímabili sem unnið verður að henni. 

Háværari raddir vantrúaðra

Þegar Sandra er spurð um hvernig þessi aðferðafræðiskýrsla tengist þeim framvinduskýrslum IPCC sem kannski séu kunnari almenningi, segir hún að aðferðafræðiskýrslurnar leggi grunninn að því hvernig hægt sé að gera loftslagslausnir mælanlegar og samanburðarhæfar. „Þær nýtast inn í matsskýrslurnar og landsbókhaldið svo hægt sé að skoða framvindu í tengslum við bindingu og losun, árangur aðgerða og til að meta stöðu loftslagsmála, sem er svo viðfangsefni stóru IPCC framvinduskýrslnanna.“

Sandra segir stöðuna almennt í loftslagsmálum í dag vera nokkuð flókna. „Við sjáum bakslag, bæði í umræðunni og í aðgerðum. Loftslagsumræðan hefur ekki farið varhluta þegar kemur að þeirri miklu skautun sem hefur orðið meira og meira áberandi undanfarin ár og raddir þeirra sem hreinlega trúa ekki á loftslagsbreytingar af mannavöldum hafa orðið háværari en þær hafa verið um árabil.

Þá er líka áberandi hvernig loftslagsmál hafa farið neðar á forgangslistann nú þegar stríð, verðbólga og óvissa hefur skapast í alþjóðamálum. Á sama tíma er verið að hrinda í framkvæmd stórum loftslagsverkefnum sem hafa verið í undirbúningi um árabil. Þar má til dæmis nefna uppbyggingu móttökustöðva fyrir koltvísýring í Noregi, Danmörku, Hollandi, Ítalíu og Grikklandi – og ótrúlegan uppgang í nýtingu sólarorku.“

Uppgangur endurnýjanlegra orkugjafa á stríðstímum

„Mér finnst áhugavert að sjá hversu stórt hlutverk orkuskiptin geta leikið í friðarmálum. Það eru aðeins örfá ár síðan við horfðum upp á gaskrísuna í kjölfar innrásar Rússa inn í Úkraínu og nú sjáum við jafnvel stærri mynd vera að teiknast upp í tengslum við ófrið í Mið-Austurlöndum og aðgang að olíu. Jarðefnaeldsneyti spilar stórt hlutverk í tengslum við ófrið í heiminum í dag. Á svona tímum sjáum við oft uppgang í uppbyggingu í tengslum við endurnýjanlega orkugjafa og ég geri ráð fyrir að það verði líka raunin núna.“

Þegar hún er spurð um stöðu þeirrar tækni sem skýrslan hennar fjalli um og hvað lönd séu þar í fararbroddi, segir hún að Bandaríkin hafi verið leiðandi í föngun og niðurdælingu á koltvísýringi. „Honum hefur verið dælt niður síðan á 8. áratug síðustu aldar í tengslum við olíuframleiðslu [enhanced oil recovery] og enn í dag eru flestar tæknilausnir þróaðar þar í landi. Kanada hefur svo verið á fullri ferð síðustu ár í þróun tæknilausna, ekki síst eftir forsetaskiptin í Bandaríkjunum. Í Evrópu hafa Norðmenn verið í fremstu röð, en þar hefur niðurdæling á koltvísýringi í Norðursjó staðið síðan 1996.“