Ungir sænskir bændur eru í afleitri stöðu

Þriðji hver sænskur bóndi er á eftirlaunaaldri og æ fleiri leggja bú sín niður í stað þess að selja þau áfram eða láta þau ganga til næstu kynslóðar.

Samtök sænskra bænda, Lant- brukarnas Riksförbund (LRF), gáfu nýverið út skýrslu þar sem í ljós kemur alvarleg staða. Bú þeirra eldri ganga ekki áfram til næstu kynslóðar heldur eru unnvörpum lögð af, seld stórvirkum jarðakaupendum eða landið brotið upp í litlar einingar og selt þannig í pörtum. Þetta getur haft gríðarlega alvarlegar afleiðingar fyrir sænska matvælaframleiðslu þegar til lengri tíma er litið.

Ungir bændur innan LRF hafa bundist samtökum um að skoða leiðir til að auðvelda kynslóðaskipti/eigendaskipti landbúnaðarjarða.

Fjármagnsskortur og jarðauppkaup efnaðra helst í veginum

Rannsókn var gerð meðal félaga LRF á aldrinum 18-35 ára og stóð hún frá nóvember 2022 til mars 2023. Í ljós kom m.a. að fyrir 90 árum voru tæplega 430 þúsund landbúnaðarfyrirtæki í Svíþjóð en í dag er sú tala 59 þúsund. Undanfarin 30 ár hafi u.þ.b. 90 þúsund býli verið lögð af og innlend landbúnaðarframleiðsla farið úr 75% í 50%. Býlum hefur þannig snarfækkað en þau eru oft og tíðum orðin mun umfangsmeiri. Í dag standa tæplega 2 þúsund býli undir helmingi af heildarframleiðsluverðmæti sænsks landbúnaðar.

Um 94% þátttakenda í könnuninni sögðust vilja verða eigendur landbúnaðarlands í framtíðinni og eiga framtíð sem bændur. Í ljós kom að þeir litu á það að hafa frelsi til að stjórna tíma sínum sjálfir sem mikið tækifæri. Á sama tíma eru uppi áhyggjur af því að ungt fólk veigri sér af ýmsum ástæðum við að taka við af eldri kynslóð bænda og þeir fáu sem geti hugsað sér það eigi í erfiðleikum með að fjármagna slíkt.

Þrennt er einkum í vegi ungs fólks sem vill taka við búskap og eignast eigin jarðir. Í fyrsta lagi fjármögnun landbúnaðarjarðakaupa, í öðru lagi samkeppni við vel efnaða stórbændur o.fl. sem kaupi upp jarðir og býli og í þriðja lagi vandkvæði þeirra sem vilja taka við af foreldrum sínum við að kaupa út systkini.

Skortur á arðsemi og neikvætt viðhorf

Í viðtölum við unga félagsmenn LRF kom t.d. fram að fyrir utan framangreindir hindranir hefði viðhaldi oft ekki verið sinnt í áratugi og það að standa frammi fyrir nauðsynlegum endurbótum ásamt því að kaupa væri óyfirstíganlegt fjárhagslega. Stórar jarðir væru iðulega brotnar upp í margar minni einingar og land og skógar seld í mörgum pörtum til að fá sem mest söluandvirði.

Lítil býli séu óhagstæð vegna regluverks í landbúnaði. Þá séu vextir óhagstæðir varðandi langtímafjárfestingar. Hátt fasteignaverð skili lágri ávöxtun og afstaða bankastofnana til landbúnaðar sé neikvæð þar sem þær líti ekki á hann sem arðbæran. Þá hafi almenningur neikvæða sýn á bændur og líti jafnvel á þá sem „loftslagsglæpamenn“. Einnig hafi margir eldri bændur rekið bú sín án arðsemi áratugum saman. Skortur á arðsemi sé líka plága í kynslóðaskiptunum.

„Ungt fólk sem hefur ekki mikið milli handanna á erfitt með að ráða við þetta og bankarnir loka augunum,“ segir einn viðmælenda í rannsókninni.

Þá er tekið til þess að þótt ungt fólk vilji gjarnan starfa við landbúnað geri það kröfu um lifandi byggðarlög þar sem þjónusta er fyrir hendi, svo sem leikskólar, grunnskólar, heilsugæsla, matvöruverslanir og önnur þjónusta.

Breytingar orðnar mjög aðkallandi

Spurningin hljóti á endanum að vera hvernig styðja megi við að fjölbreyttur búskapur af öllum stærðargráðum þrífist í landinu. Til þess verði að endurskoða regluverk landbúnaðarins og stuðningskerfi svo kostnaður við landbúnaðarframleiðslu hindri ekki nýliðun í bændastétt.

Skoða verði hið brenglaða samkeppnisástand þar sem innflutt matvæli lúti ekki sama stranga regluverkinu og innlend matvælaframleiðsla. „Við verðum að fá langtíma-leikreglur sem gefa okkur samkeppnisforskot, ekki öfugt,“ segir einn viðmælenda. Þar á meðal séu breytingar á lögum um jarðakaup, eignamyndun, opinberan stuðning til bænda og endurskoðun á notkun lánaábyrgða gegnum Evrópska fjárfestingabankann.

„Ég sakna sænskra stjórnmála- manna sem lýsa stolti yfir sænskum landbúnaði. Ég sakna líka blæbrigðaríkari mynda úr fjölmiðlum um nútímalandbúnað og hlutverk hans í sænsku samfélagi,“ sagði annar.

„Við hjá LRF-Ungdomen trúum á breytingar og sjáum að eitthvað þarf að gerast. Ekki aðeins vegna okkar eigin kynslóðar heldur líka fyrir þá eldri sem munu halda áfram og fyrir þá yngri sem koma á eftir. Fyrir þá sem vilja geta borðað sænskan mat og notað hráefni úr sænska skóginum í dag, en líka á morgun,“ segir í skýrslunni.