Kraftur í samfélögum

– Nýir tímar á nýju ári

Verkefnið Brothættar byggðir, sem rekið er á vegum Byggðastofnunar, hefur á síðustu árum fest sig í sessi sem einn mikilvægasti vettvangurinn fyrir byggðaþróun á Íslandi.

Markmið verkefnisins er ekki síst að virkja íbúa og efla frumkvæði á stöðum sem standa frammi fyrir áskorunum vegna fólksfækkunar eða einhæfs atvinnulífs. Nú þegar vorið 2026 er gengið í garð er mikill gangur í mörgum þeirra sveitarfélaga sem taka þátt, með nýjum þátttakendum, miklum áhuga á frumkvæðissjóðum og skýrum framtíðarsýnum.

Tálknafjörður bætist í hópinn

Einn af hápunktum ársins 2026 er innganga Tálknafjarðar í verkefnið, hið sautjánda í röðinni frá því að verkefnið hófst árið 2012. Stjórn Byggðastofnunar samþykkti fyrr á árinu að bjóða sveitarfélaginu til samstarfs og er undirbúningur nú í fullum gangi. Það er mikil tilhlökkun á sunnanverðum Vestfjörðum enda hefur reynslan sýnt að skipulegt samstarf íbúa, sveitarfélags og ríkis getur skilað miklum árangri. Nú er auglýst eftir verkefnisstjóra sem mun hafa það hlutverk að leiða íbúaþing og aðstoða við mótun framtíðarsýnar fyrir þetta öfluga samfélag, en umsóknarfrestur er til 6. maí nk.

Frumkvæði og nýsköpun í Reykhólahreppi

Í Reykhólahreppi er verkefnið „Fjársjóður fjalla og fjarða“ á mikilli siglingu. Nýlega var lokað fyrir umsóknir í frumkvæðissjóð verkefnisins fyrir árið 2026 og er vinnsla þeirra nú í fullum gangi. Áhugi íbúa og frumkvöðla á svæðinu er greinilegur, en búist er við að hægt verði að úthluta styrkjum undir lok maímánaðar. Þessir styrkir eru oft neistinn sem þarf til að hrinda góðum hugmyndum í framkvæmd, hvort sem það varðar ferðaþjónustu, matvælaframleiðslu eða menningarverkefni sem auðga mannlífið.

Raufarhöfn og framtíðin – Öxarfjörður í sókn

Í lok mars fengu tilraunaverkefnin tvö úthlutun í annað sinn úr frumkvæðissjóðum, kr. 11.500.000 í verkefninu Raufarhöfn og framtíðin II og kr. 15.025.000 í verkefninu Öxarfjörður í sókn II. Alls bárust 17 umsóknir að þessu sinni í Frumkvæðissjóð Raufarhafnar og framtíðarinnar II og óskað var eftir tæplega 25 m.kr. í styrki. Í Frumkvæðissjóð Öxarfjarðar í sókn II bárust alls 15 umsóknir um styrki og umbeðið styrkfé var um 35,2 m.kr. Hægt er að kynna sér verkefnin og frekari upplýsingar um Brothættar byggðir í heild sinni á vefsíðu Byggðastofnunar, www. byggdastofnun.is.

Litið um öxl og horft fram á veginn

Ársskýrslur verkefnisstjóra fyrir árið 2025, sem nú liggja fyrir á vef Byggðastofnunar, gefa góða mynd af þeim fjölbreyttu verkefnum sem unnið er að um land allt.

• DalaAuður: Í Dalabyggð hefur verið ákveðið að framlengja verkefnið út árið 2026. Þar hefur áherslan verið á að nýta sérstöðu héraðsins í sögu og landbúnaði til að skapa ný tækifæri.
• Sterkur Stöðvarfjörður: Á Stöðvarfirði urðu formleg tímamót í mars 2026 þegar síðustu styrkjum úr frumkvæðissjóði var úthlutað. Verkefnið hefur skilið eftir sig sterkara samfélag og fjölmörg sprotafyrirtæki sem nú standa á eigin fótum.
• Jú víst! Kraftur í Kaldrana: Í Kaldrananeshreppi er verkefnið enn á fyrstu metrunum en skýrsla ársins 2025 sýnir mikla bjartsýni. Þar er unnið að því að treysta innviði og efla byggðina til framtíðar.

Samfélagslegur ávinningur

Þótt fjárhagslegir styrkir séu mikilvægir, er mikilvægasti ávinningurinn af Brothættum byggðum oft sá félagslegi kraftur sem leysist úr læðingi. Þegar íbúar setjast niður á íbúaþingum, skilgreina styrkleika sína og setja sér sameiginleg markmið, verður til samstaða sem erfitt er að meta til fjár.

Verkefni eins og þau sem nú standa yfir á Tálknafirði, Reykhólum og Ströndum sýna að með réttum verkfærum og stuðningi er hægt að snúa vörn í sókn. Framtíðin í þessum byggðarlögum veltur nefnilega að hluta til á þrautseigju íbúanna og því frumkvæði sem Brothættar byggðir hjálpa til við að rækta.