Bændur í lykilstöðu

Í umræðunni um loftslagsmál hefur oft verið litið á landbúnað fyrst og fremst sem losunarvald. Losunarbókhald Íslands sýnir vissulega að landbúnaður vegur þungt innan samfélagslosunar, en þegar betur er að gáð blasir við önnur og mikilvægari mynd. Bændur eru ekki aðeins hluti af viðfangsefninu heldur lykillinn að lausninni.

Eins og fram kemur í fréttaskýringu í blaðinu í dag er athyglisvert að hinn eiginlegi losunarflokkur „landbúnaðar“ er tiltölulega þröngt afmarkaður í loftslagsbókhaldi ríkisins. Þar er fyrst og fremst horft til losunar frá búfé, áburði og hláturgasi frá framræstu landi. En stærsti losunarflokkur Íslands er ekki landbúnaður heldur landnotkun. Þar liggur meira en helmingur allrar bókfærðrar losunar landsins og þar fara saman losun og binding á þeim landsvæðum sem eru í nýtingu. Einmitt þar verða áhrif bænda hvað mest.

Langstærstur hluti framræsts lands á Íslandi er á jörðum bænda eða á landi sem tengist búrekstri með einum eða öðrum hætti. Beitilönd, tún, skógar, framræstar mýrar, uppgræðslusvæði og votlendi eru allt landsvæði þar sem ákvarðanir landeigenda ráða úrslitum. Þegar ráðamenn ræða markmið um kolefnishlutleysi eða skuldbindingar gagnvart Evrópusambandinu og Parísarsamningnum er því ekki hægt að komast hjá þeirri staðreynd að árangurinn ræðst að miklu leyti af samstarfi við bændur.

Þetta er mikil ábyrgð. En hún felur líka í sér veruleg tækifæri.

Í fréttaskýringunni kemur fram að stærsti einstaki losunarþáttur Íslands sé óræktað framræst land sem hefur oft ekki verið nýtt til ræktunar í áratugi. Þar liggja líklega hagkvæmustu loftslagsaðgerðirnar. Endurheimt votlendis á slíku landi hefur lítil áhrif á matvælaframleiðslu en getur dregið verulega úr losun. Um leið getur hún styrkt vistkerfi, aukið líffræðilega fjölbreytni og jafnvel bætt vatnsbúskap lands.

Á sama hátt fela landgræðsla, endurheimt náttúruskóga, sjálfbær skógrækt og vönduð beitarstýring í sér tækifæri til að styrkja bæði landgæði og loftslagsárangur. Þetta eru ekki aðeins aðgerðir í þágu ríkisins eða alþjóðlegra skuldbindinga. Þetta eru aðgerðir sem geta aukið frjósemi lands, verndað jarðveg, bætt afkomumöguleika til framtíðar og skapað nýjar tekjuleiðir.

Sérstaklega vekur athygli að stjórnvöld eru að þróa nýja hvata fyrir náttúrumiðaðar aðgerðir og að endurheimt votlendis gæti innan skamms skilað vottuðum kolefniseiningum sem hægt verður að selja á markaði. Þar gæti orðið til nýr tekjugrundvöllur fyrir suma landeigendur, samhliða því að leggja sitt af mörkum til loftslagsmarkmiða þjóðarinnar.

Auðvitað verður að gæta þess að bændum sé ekki einum ætlað að bera byrðarnar. Loftslagsvandinn er samfélagslegt verkefni. Samgöngur, iðnaður, neysla og orkunotkun bera einnig ríka ábyrgð. En ef losunarbókhaldið kennir okkur eitthvað, þá er það að enginn atvinnuvegur hefur jafnmikil áhrif á þá þætti sem ráða úrslitum um framtíðarloftslagsbókhald Íslands og landnotkunin.

Af þeim sökum þurfa bændur að eiga sæti við borðið þegar loftslagsstefna framtíðarinnar verður mótuð. Þeir búa yfir þeirri reynslu, þekkingu og umsjón með landi sem nauðsynleg er til að ná raunverulegum árangri. Án bænda verður erfitt að standa við skuldbindingar Íslands. Með bændum skapast hins vegar raunhæfur möguleiki á að sameina matvælaframleiðslu, vernd landgæða og loftslagsábyrgð. Það er verkefni sem vert er að taka höndum saman um.

Þröstur Helgason