Fjárfestum í framtíðinni
Í fréttaljósi hér á síðunni koma fram nýjar tölur frá Hagstofu Íslands um afkomu landbúnaðarins árið 2024. Þær sýna það sem bændur vita af eigin raun að staðan hefur vissulega batnað lítillega, en batinn er brothættur og byggir fremur á tilviljunarkenndum ytri þáttum en markvissri eflingu greinarinnar. Þegar rýnt er í tölurnar blasir við að íslenskur landbúnaður stendur á krossgötum. Án afgerandi aðgerða stjórnvalda mun sú þróun sem nú sést – fækkun búa, stöðnun framleiðni og rýrnun fjármagns – halda áfram.
Tekjur landbúnaðarins jukust um 3,7% árið 2024 sem er undir verðlagsbreytingum. Rauntekjur bænda drógust því saman þrátt fyrir hækkun í krónum talið. Afkoman batnaði einkum vegna lægri fjármagnskostnaðar, ekki vegna aukinnar framleiðni eða bættra rekstrarskilyrða. Þetta er staðreynd sem vert er að hafa í huga. Lægri vextir gætu skilað tímabundnum létti en þeir byggja ekki upp atvinnugrein til framtíðar.
Búum heldur á sama tíma áfram að fækka. Á einu ári hurfu um 3% rekstraraðila úr landbúnaði og frá árinu 2008 hefur fækkunin numið 17%. Þetta er ekki tölfræðileg tilviljun heldur kerfislæg þróun. Hún endurspeglar vissulega ákveðna hagræðingu í íslenskum landbúnaði sem orðið hefur með samþjöppun, færri en stærri búum. En þessi þróun endurspeglar líka skort á fjárfestingu, ótryggan stuðning við nýliðun og rekstrarumhverfi sem er sífellt fjármagnsfrekara án þess að stoðirnar styrkist í sama mæli.
Við blasir sú einfalda staðreynd að ekki er hægt að auka framleiðni án fjárfestinga. Fjármagnsstofn íslensks landbúnaðar hefur rýrnað undanfarin ár og tæknileg endurnýjun setið á hakanum. Þrátt fyrir að kröfur til mannvirkja, aðbúnaðar og umhverfis séu hér með þeim ströngustu sem þekkjast, nýtur íslenskur landbúnaður mun minni fjárfestingastuðnings en tíðkast í nágrannalöndum. Þetta misræmi er ósjálfbært.
Þá er staða nýliðunar sérstakt áhyggjuefni eins og áður hefur verið bent á hér á þessum stað. Án fyrirsjáanlegs og raunhæfs stuðnings við unga bændur og þá sem vilja hefja búskap verður ekki tryggð endurnýjun í greininni. Núverandi fyrirkomulag nýliðunarstuðnings er bæði takmarkað og ótryggt. Skattkerfið vinnur jafnframt gegn eðlilegum eigendaskiptum, eins og formaður Bændasamtakanna bendir á í fréttinni hér á síðunni, fráfarandi bændur greiða skatt af verðbólgu sem hefur safnast upp á löngum búskapartíma án þess að tekið sé tillit til eðlis rekstrarins. Þetta dregur úr hvata til að afhenda bú til næstu kynslóðar og stendur þar með í vegi fyrir nýliðun.
Stjórnvöld hafa mótað sér landbúnaðarstefnu sem leggur áherslu á fæðuöryggi, sjálfbærni og aukna innlenda framleiðslu. Stefnan verður þó orðin tóm ef henni fylgir ekki fjármagn. Landbúnaður er ekki jaðaratvinnugrein heldur hluti af grunninnviðum samfélagsins. Á ólgutímum, þegar alþjóðlegar aðfangakeðjur eru viðkvæmar, skiptir innlend matvælaframleiðsla sköpum fyrir þjóðaröryggi.
Því þarf nú skýra stefnubreytingu. Framlög til fjárfestinga í landbúnaði verða að aukast og vera sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndum. Styðja þarf við tæknivæðingu með markvissum hætti, sömuleiðis við sjálfbærar lausnir og aukna framleiðni. Nýliðunarstuðning þarf að endurhugsa með fyrirsjáanleika að leiðarljósi og skattkerfið þarf að laga að raunverulegum aðstæðum í búskap. Sömuleiðis hlýtur það að vera réttmætt sjónarmið að jarðir í eigu ríkisins verði hluti af lausninni. Sem stendur er þeim ekki ætlað neitt hlutverk, að því er virðist.
Tölur Hagstofunnar sýna að íslenskur landbúnaður stendur enn fyrir sínu, þrátt fyrir mótvind. En þolmörkin eru kannski ekki langt undan. Og þar er ekki bara átt við rekstrarleg þolmörk því að sannarlega hefur verið reynt á þrautseigju íslenskra bænda á undanförnum árum. Nú ríður á að stjórnvöld fylgi eigin stefnu eftir í verki. Fjárfesting í landbúnaði er ekki glatað fé – hún er forsenda fæðuöryggis, byggðafestu og sjálfstæðis þjóðarinnar til framtíðar.
