Fagþing dönsku nautgriparæktarinnar 2026

– þriðji hluti

Kvægkongres 2026, árlegt og einkar áhugavert fagþing hinnar dönsku nautgriparæktar, var haldið í lok febrúar sl. og líkt og undanfarin ár voru þar flutt ótal erindi sem eiga mörg hver erindi við íslenska bændur og annað fagfólk í nautgriparækt.

Fagþingið, sem er í senn bæði ársfundur félagasamtaka danskra nautgripabænda og fagfundur helsta vísindafólks í greininni, stóð í tvo daga og var skipt upp í meira en 10 málstofur með 67 erindum. Í síðustu tveimur Bændablöðum hefur verið fjallað um þetta fagþing og líkur hér umfjölluninni með því að grípa niður í nokkur áhugaverð erindi sem voru flutt í málstofunum um Heilbrigði og Velferð en þessar tvær málstofur voru með flest erindi fagþingsins að þessu sinni og efni beggja málstofa eðlilega nátengd.

Sjálfvirk heltismæling!

Eitt af erindunum í þessum tveimur málstofum sneri að nýrri tækni en hún metur sjálfkrafa helti hjá kúm. Fyrir hinn almenna lesanda Bændablaðsins kann það að virka sem lítið mál ef kýr er hölt en tilfellið er að ef helti kemur upp þá minnkar mjólkurframleiðslan auk þess sem kúm með helti líður illa. Það er því til mikils að vinna að uppgötva snemma ef helti er að byrja að koma fram og bregðast við því. Hingað til hefur helti verið metin með sérstökum heltiskala, þar sem bóndi metur helti allra kúa á ákveðnum skala og bregst við séu kýr skráðar á efri hluta skalans. Gallinn við svona skráningarkerfi er að kýrnar breyta oft um gang þegar fólk er nálægt, flýta sér mögulega fram hjá viðkomandi og því fæst ekki alltaf rétt mynd af raunverulegri stöðu mála. Þetta á sérstaklega við um kýr sem eru að byrja að fá smá helti, þær geta í raun falið það fyrir bóndanum.

Með þessari nýju tækni, sem kallast Boviwalk, næst að útiloka þessi mannlegu áhrif og um það og tæknibúnaðinn sjálfan fjallaði einmitt erindi Sofie Skovsgaard og Rasmus Jensen. Kerfið virkar þannig að bóndinn setur upp myndavél á stað þar sem kýrnar sjást vel ofan frá og frá hlið, oftast á svæði þar sem er gangur. Kýrnar ganga svo inn í myndsvið myndavélarinnar og „fylgist“ svo hugbúnaður með skreflengd hverrar kýr. Ef skreflengdin mælist óeðlileg, fer númer kýrinnar á sérstakan viðvörunarlista sem bóndinn fær frá tölvukerfinu og getur þá brugðist við fyrr en ella og aukið hagkvæmni búreksturs síns. Á meðfylgjandi mynd má sjá hvernig kerfið „fylgist“ með og nær að finna kýr sem eru haltar með því að búa til skrefamynstur fyrir göngulag hverrar kýr.

Kýrnar lengi lifi!

Annað áhugavert erindi var flutt af kúabóndanum Niels Henrik Nørgaard en hann er með 236 árskýr á búi sínu Nørbæk nærri Randers. Meðalnyt búsins er afar góð, 15.550 kg á árskúna og verðefni mjólkurinnar, þ.e. framleiðsla hverrar árskýr á fitu og próteini, eru 1.116 kg. Alls skila sér 97% mjólkur búsins í afurðastöð, en restin fer í kálfa og niðurhellingu ef hún telst ósöluhæf. Þegar meðalafurðir eru metnar er miðað við svokallaða 305 daga nyt, þ.e. hve miklar afurðir kýrnar skila á fyrstu 10 mánuðunum eftir burð og á búi hans eru það hvorki meira né minna en 51 kg af mjólk á dag á hverja kú! Fyrir ekki nema nokkrum árum þótti gott að vera með nokkrar kýr sem náðu slíkum afurðum en að vera með nærri 240 kýr og með slíkar afurðir er einstakt.

Eins og tölurnar gefa til kynna er um einkar gott kúabú að ræða. Niels leggur mikla áherslu á kynbætur og fór yfir það með áheyrendum á hvað hann leggur áherslu í sínu ræktunarstarfi en hann leggur mikið upp úr því að dæma alla gripi og er mjög kröfuharður þegar kemur að ásetningi. Þá leggur hann mikla áherslu á góða endingu kúnna og sagði beint samhengi vera á milli góðrar endingar og góðs útlitsdóms á búi sínu. Bændur þyrftu að vera með mjög ákveðið sæðingaskipulag og velja af kostgæfni hvaða nautasæði ætti að nota hverju sinni á hvern grip.

Þrotlaus ræktunarvinna hefur skilað búinu einstökum gripum og má sjá mynd af einni feikilega fallegri kú á meðfylgjandi mynd. En til stuðnings röksemdum sínum um mikilvægi góðs byggingadóms kúa tók hann dæmi um 5% elstu kýrnar á búinu, en meðaltal þeirra er mjög hátt þegar horft er til allra helstu byggingareiginleika. Þetta eru kýr sem eru í dag með 8-10 mjaltaskeið og nyt þeirra verið mjög stöðug en meðaltal æviafurða þeirra eru 129.000 kg af orkuleiðréttri mjólk. Af öðrum góðum gripum í fjósi Niels tók hann dæmi um eina kú á fjórða kálfi. 305 daga nyt hennar er nú 21.495 kg mjólkur og 1.443 kg af verðefnum. Með öðrum orðum hefur hún mjólkað að meðaltali um 70 lítrum mjólkur á hverjum degi í 305 daga. Gríðarlegur afurðagripur, svo ekki sé nú dýpra tekið í árinni.

Með þessar afurðamiklu kýr, og aðrar góðar í fjósinu, mætti halda að hann tæki ekki inn mikið af kvígum á hverju ári en svo er alls ekki, síðustu 12 mánuði var meðaltal fyrsta kálfs kúa í fjósi Niels 38%. Skýringin er ekki þörf búsins fyrir nýjar kýr til að viðhalda bústofninum vegna slátrunar heldur vegna lífdýrasölu. Búið er svo gott að það er mikil eftirspurn eftir gripum frá Niels og það fer því varla kýr í sláturhús frá honum, heldur eru þær seldar til lífs og síðustu 12 mánuði sagðist hann hafa selt 88 kýr til lífs.

Til fróðleiks má geta þess að kúabúið er á Instagram og má finna það þar með því að leita að: Hovgaardholstein.

Herða smitvarnirnar

Eins og fram hefur komið í Bændablaðinu þá hafa á liðnum mánuðum komið upp smitandi sjúkdómar í kúahjörðum í Evrópu, bæði Blátunga, Gin og klaufaveiki og Húðþrimlaveiki auk þess sem nýtt afbrigði fuglaflensu í nautgripum hefur verið að greinast í Bandaríkjunum. Allt alvarlegir sjúkdómar sem miklu er til vinnandi að fá ekki inn á kúabú. En auk framangreindra sjúkdóma þá geta aðrir einnig borist inn á búin eins og t.d. smitandi júgurbólga eða skita svo dæmi sé tekið.

Dönsk kúabú eru í ákveðnum áhættuhópi þegar kemur að þessum sjúkdómum, þar sem dönsk kúabú eru stærst að jafnaði í Evrópu og því er smitþunginn mikill ef upp koma smit. Smitleiðirnar inn á búin eru margar en allra helst berast smit með gripaflutningum, þjónustuaðilum og bílum þeirra eða fólki. Nú hafa þarlendir bændur og fagfólk tekið höndum saman og hleypt verkefninu CowSafe af stokkunum. Verkefnið er þróað af SEGES og er einskonar smitvarnar-gæðakerfi. Til þess að útskýra nánar út á hvað þetta kerfi gengur flutti Joey Johanne Ellis-Iversen erindi þar sem hún greindi frá því að þetta kerfi væri hannað til þess að minnka hættuna á að smitsjúkdómar berist inn á búin og á sama tíma að koma í veg fyrir að sjúkdómar berist frá einu búi til annars.

CowSafe er sett upp sem stjórnunarkerfi með föstum verklagsreglum og vinnuferlum en kerfið byggir á áhættugreiningu, þar sem stærstu smitáhættur búsins eru greindar og síðan eru settar upp reglur og verklag til að minnka áhættuna. Á mörgum búum er t.d. unnið með að skipta búunum upp í hrein og óhrein svæði, þannig að hægt sé að stjórna betur og hindra mögulegar smitleiðir.

Kerfið virðist vera einkar handhægt en auk þess að það hjálpar bændum við að finna veikleika búa sinna, þá fá þeir sem taka þátt í verkefninu einnig ráðgjöf um hvernig megi bæta úr aðstæðum svo minnka megi líkur á smiti. Þá fá þátttakendur í verkefninu einnig aðgengi að fyrirlestrum og margskonar fróðleik.

Joey sagði að í raun væru smitvarnir fyrst og fremst heilbrigð skynsemi eins og að sinna gripum í hreinum vinnufötum, láta ekki þjónustufólk, dýralækna og ráðunauta koma inn á búin í eigin vinnufötum, láta ekki þjónustubifreiðar þvera gönguleiðir o.s.frv. En þó svo að bændur kæmust langt á heilbrigðri skynsemi þá gleymdist oft eitthvað og þar kæmi CowSafe kerfið til og myndi hjálpa þeim við síðustu atriðin.

Þessu efni til stuðnings var svo flutt annað erindi um smitvarnir en að þessu sinni voru það fulltrúar þjónustufyrirtækja kúabænda sem gerðu efninu skil. Yfirmaður mjólkursöfnunar frá afurðafélaginu Arla, frjótæknir frá Viking og sölustjóri LJA, sem selur m.a. allskonar búnað fyrir mykjuflutninga, fluttu þar afar gott erindi og sýndu myndir málum sínum til stuðnings og aðstæður þar sem smitvarnir kúabúa voru í sérflokki og hvar svo var alls ekki! Í stuttu máli sagt er víða pottur brotinn þegar kemur að smitvörnum á dönskum kúabúum og sum þeirra hreinlega mjög illa hönnuð þegar smitvarnir eru hafðar í huga. Þannig getur verið að mjólkurbíll verði að þvera gönguleið kúa á sumrin til þess að koma og sækja mjólk svo dæmi sé tekið. Ástæða er til þess að hvetja áhugafólk um þetta málefni að kynna sér erindi þremenninganna en það er númer 57 á erindalistanum (sjá hlekk neðst í þessari grein).

Nýbærumjólk

Nýbærumjólk er sú mjólk sem kemur frá kúnum við aðrar mjaltir og svo fram að u.þ.b. sjöttu mjöltum eða þar til mjólk kúnna er orðin venjuleg ef svo má að orði komast. Rannsóknir sýna að nýbærumjólk er næringarríkari en hefðbundin mjólk og inniheldur mikið magn af fitu, próteini og lífvirkum efnum. Þessi mjólk inniheldur þó mun minna magn af mótefnum en broddmjólkin sjálf, en styrkir aftur á móti þarmaflóru kálfsins og því hafa sjónir vísindafólks beinst að því að skoða áhrif nýbærumjólkur á heilbrigði kálfa.