Lokun Hormússunds afhjúpar fallvalt matvælakerfi heimsins

Áhrif lokunar Hormússundsins geta orðið mikil á komandi ræktunar- tímabil um allt norðurhvel.

Verð á áburði sem fluttur er um Hormússundið er sums staðar allt að 70% hærra en fyrir innrás Bandaríkjamanna og Ísraela á Íran. Fæðuframleiðslukerfi heimsins eru samofin og áhrifanna gætir um veröld alla. Sundið er nú í herkví Bandaríkjamanna.

Sárafá skip fara um Hormússundið

Um þriðjungur áburðar sem notaður er til ræktunar um helmings allra matvæla heimsins fer um Hormússundið sem Íranir lokuðu um síðustu mánaðamót í kjölfar árásar Bandaríkjamanna og Ísraela á Íran. Um 140 flutningsskip fara á venjulegum degi um Hormússundið með ýmsan varning svo sem olíu, gas, vörur og ekki síst áburð til ræktunar. Hormússundið er aðeins 21 sjómíla þar sem það er þrengst og skilur að Persaflóann og Ómanflóa. Það er ein mikilvægasta skipaflutningaleið heims.

Fjöldi skipa sem sigla um sundið fór niður í allt að 5% við innrásina. Vopnahlé tók gildi 7. apríl og stendur í tvær vikur. Á meðan á því stendur verður takmörkuð skipaumferð leyfð um sundið en undir eftirliti íranska hersins. Bandaríkjamenn tóku sundið í herkví síðastliðinn sunnudag.

Umferð um sundið er nú mjög lítil og óörugg. Bandaríkjamenn hafa hótað árás hverju því skipi sem reynir að sigla um sundið. Í viðtali við DR segir Søren Nørby, sérfræðingur í sjóhernaði og hermálum við dönsku varnarmálaakademíuna, herkví Bandaríkjamanna í raun einfalda í framkvæmd en „eilítið skoplega“ því samkvæmt alþjóðalögum megi þeir ekki beita valdi. Hann segir vandamálið vera að við vitum ekki hvað Bandaríkjaher sér fyrir sér að gera ef skip hlýðir ekki beiðni þeirra um að halda ferð sinni ekki áfram.

Samkvæmt The Guardian spáðu sérfræðingar því að skipaumferð um Hormússundið myndi ekki aukast mikið meðan á vopnahléi stendur. Sem stendur reynast þeir sannspáir. Töluverðan tíma mun taka að létta á uppsafnaðri þörf fyrir skipaflutninga um sundið og áhrifanna mun gæta með hækkuðu verði á áburði til lengri eða skemmri tíma. Lönd eiga mjög misjafnar birgðir af áburði.

Stórtæk framleiðsla við Persaflóa

Köfnunarefni (nitur, N í lotukerfinu), fosfór (P) og kalíum (K) eru aðalnæringarefni plantna en auk þeirra þurfa plöntur önnur næringarefni í minna magni og ýmis stein- og snefilefni til vaxtar. Köfnunarefni, fosfór og kalíum finnast í lífrænu efni og áburði sem búinn er til úr því, en þau eru líka iðnaðarframleidd. Slíkur iðnaðarframleiddur áburður er notaður í útiræktun og ylrækt um allan heim. Í hefðbundinni ræktun (ekki lífrænni ræktun) er ekki hægt að rækta án þessara lykiláburðarefna, enda jarðvegurinn gjarnan gersneyddur af næringarefnum.

Ríki Persaflóans eru stórtæk í framleiðslu slíkra áburðarefna, sér í lagi þeim sem innihalda mikið köfnunarefni eins og urea, sem flutt eru út um allan heim sem þurrvara. Til framleiðslunnar þarf mikla orku sem þessi ríki eru einmitt rík af. Lönd sem framleiða eigin áburð eru einnig oft háð eldsneyti úr Persaflóanum til að knýja framleiðslu sína. Áburðarverksmiðjur á Indlandi, Bangladesh og Malasíu hafa þegar dregið saman starfsemi sína eða jafnvel lokað alveg. Ríki sem framleiða eigin áburð eins og Kína hafa sett verulegar takmarkanir á útflutning til að vernda eigin fæðuöryggi.

Fallvalt matvælakerfi heimsins

Ró hefur ríkt á matvælamarkaði heimsins á undanförnum árum en áhyggjuraddir kraumað undir yfirborðinu. Í umfjöllun í The Guardian um að fæðukerfin séu orðin viðkvæm kemur fram að gríðarlegt magn af mat er framleitt um allan heim sem hefur til þessa gert það að verkum að ef brestur kemur í uppskeru á einum stað er öllu jafna hægt að kaupa sömu vöru annars staðar. Það sé þó háð því að aðfangakeðjan virki vel, framboð af til að mynda áburði sé mikið og að verslun og viðskipti heimshorna á milli séu í góðu flæði.

Nú sé hins vegar svo komið að fæðukerfin séu orðin viðkvæm, jafnvel eins fallvölt og fjármálakerfin voru í aðdraganda fjármálahrunsins. Áhrif í einum hluta heimsins, eins og skert skipaumferð um Hormússund, geti orðið til þess að fæðukerfin hrynji. Innrás Rússa í Úkraínu, stærsta landbúnaðarland Evrópu, hafði áhrif á kornverð og einnig eru gríðarstórar fosfórnámur í Rússlandi. Innrásin hafði því víðtæk áhrif á landbúnaðarframleiðslu heimsins með tilheyrandi verðhækkunum. Verðmætustu afurðir landanna við Persaflóann, eldsneyti og áburður, eru órjúfanlegur hlekkur í fæðukerfi heimsins og sérfræðingar hafa mun meiri áhyggjur af áhrifum árásar Bandaríkjamanna og Ísraela á Íran en þeir höfðu af árás Rússa á Úkraínu.

Áburðargeirinn hefur ólíkt olíugeiranum engar alþjóðlegar samræmdar birgðir sem gerir brest í framboðskeðjunni enn erfiðari að kljást við. Alþjóðamatvælastofnunin (FAO) hefur varað við að áframhaldandi átök geti valdið meira hungri í heiminum en nokkurn tímann hefur áður sést.

Vorið bíður ekki

Nú þegar vorar á norðurhveli og nýtt ræktunartímabil að hefjast vantar áburð sem mun hafa áhrif á uppskeru ársins og þar með fæðuframboð heimsins. Bændur á suðurhveli eru aftur á móti á uppskerutímabili og að undirbúa akra sína fyrir veturinn. Skortur á áburði er þó þegar orðinn vandamál í ræktun í Afríku, Suðaustur-Asíu og Indlandi.

Í viðtali við New York Times sagði kornbóndi í Iowa í Bandaríkjunum, þar sem ræktunartímabilið er að hefjast, að hún hefði frestað innkaupum á áburði þar sem verðið hefði verið að hækka undanfarið en það reyndist nú dýrkeypt þar sem verðið er nú margfalt. Bandaríkjamenn flytja inn um þriðjung áburðar með köfnunarefni sem þeir nota. Á Indlandi hefst nýtt ræktunartímabil eftir innan við tvo mánuði og því gríðarlega mikilvægt að áburður sé til staðar þegar náttúran kallar. Nýju ræktunartímabili verður hvorki aflýst né frestað en uppskeran ræðst af aðstæðum í heiminum.

Filippseyjar lýstu yfir neyðarástandi í lok marsmánaðar vegna orkuskorts sem hefur víðtæk áhrif í matvælaframleiðslu. Í Taílandi er uppnám vegna ræktunar á víðfeðmum hrísgrjónaökrum vegna skorts á eldsneyti til að knýja áfram vökvunarkerfi á miðju ræktunartímabilinu. Taílenskir bændur kaupa líka áburð að miklu leyti frá löndunum við Persaflóann.

Möguleikar á innlendri áburðarframleiðslu

Innviðir til innlendrar áburðarfram- leiðslu eru ekki til staðar á Íslandi en uppbygging þeirra væri liður í að efla fæðuöryggi þjóðarinnar. Lífrænt hráefni sem ekki er nýtt en hægt væri að vinna áburð úr fellur til í landbúnaði og víðar. Sama gildir um fræbanka, en mestöll ræktun á Íslandi er háð innfluttu fræi. Lífsviðurværi mannanna á jörðinni er að mörgu leyti samofið og ekki að ástæðulausu að sjálfbærni og fæðuöryggi þjóðar beri oftar á góma nú en áður.

Verð á áburði er öllu jafna ekki mjög hátt og bændur kaupa hann því gjarnan jafnóðum frekar en að eiga birgðir. Breytingar á verði eru þó háðar stöðunni á heimsmarkaði og viðskiptasamböndum þjóða. Innrás Bandaríkjamanna og Ísraela á Íran hafði strax áhrif á heimsmarkaðsverð á olíu, gasi og áburði þó þau séu mismikil eftir löndum og þeim varabirgðum sem þau búa að. Hækkun á olíuverði hefur einnig áhrif á verð á plasti og þar með umbúðum sem notaðar eru í landbúnaðarframleiðslu.

Áætlun um varanlegt vopnahlé

Íranir lögðu fram áætlun um varanlegt vopnahlé í tíu liðum. Hún felur í sér ákvæði sem Bandaríkjamenn hafa áður hafnað. Þeirra á meðal eru áframhaldandi skipaflutningar um Hormússundið undir eftirliti íranska hersins og leyfi Írana og Ómana til að innheimta gjald sem nemur allt að tveimur milljónum dollara, eða 246 milljónum íslenskra króna, á skip sem þeir ætla að nota til uppbyggingar þess sem skemmst hefur í árásum Bandaríkjamanna og Ísraela. Donald Trump Bandaríkjaforseti lýsti því yfir að hægt væri að vinna út frá tíu liða áætlun Írana en eitthvað er á reiki hvað hún felur í sér og lítið hefur gengið í samningaviðræðunum. Hormússundið er enn lokað og aðeins sárafá flutningsskip fá að ferðast í gegn.

Evrópuleiðtogar taka nú höndum saman með Emmanuel Macron Frakklandsforseta og Keir Starmer, forsætisráðherra Bretlands, í fararbroddi og skipuleggja ráðstefnu um flutninga um sundið. Þar verður rætt hvað þau Evrópuríki sem taka þátt eru viljug til að leggja til svo frjálsar og öruggar siglingar um sundið geti hafist á ný. Ráðstefnan fer fram á morgun, föstudag, og hefur Masoud Pezeshkian, forseti Írans, í samtali við Macron lýst yfir vilja til viðræðna. Pezeshkian segir Evrópulönd geta leikið lykilhlutverk í friðarviðræðum við Bandaríkjamenn og Ísraela.