Jarðvegsheilbrigði

Höfundur: Þórey Gylfadóttir, ráðunautur í jarðrækt hjá RML og Jóhann Þórsson, sérfræðingur hjá Landi og skógi.

Jarðvegur er einn af lykilþáttum þurrlendis vistkerfa þó við leiðum sjaldnast hugann að honum eða þeim hlutverkum sem hann gegnir. Fyrir flestum er jarðvegurinn sjálfgefin staðreynd og um leið líka allur sá ávinningur sem við höfum af honum. Jarðvegur er forsenda þess að gróður fái þrifist því hann miðlar bæði vatni og næringarefnum. Þar fer fram niðurbrot lífræns efnis og þar safnast kolefni fyrir og varðveitist. En jarðvegur er misvel fallinn til að sinna þessum hlutverkum sem jafnframt eru grunnþarfir okkar og nánast alls lífs. Við þurfum að temja okkur að virða jarðveginn sem lifandi efni því með virkni sinni og öllum þeim flóknu ferlum sem þar eiga sér stað er hann í raun lifandi. Jarðvegurinn erfir eiginleika landsins þar sem hann er að finna og ber merki veðurfarsins, sögunnar og nýtingarinnar. Hann getur verið frjósamur og haft getu til að sinna sínu hlutverki vel en hann getur líka tapað hæfni sinni og þar með getu til að veita þjónustu sem við ætlum honum. Í raun bregst hann við breytingum í tíma og rúmi eins og lífvera og getur verið í misgóðu ástandi eða misheilbrigður.

Landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna skilgreinir heilbrigðan jarðveg á þann veg að hann geti viðhaldið gróður- og dýrasamfélögum og séð okkur fyrir nauðsynlegum vistkerfisþjónustum. Hann getur ekki staðið undir slíku nema nýting hans sé sjálfbær.

Það er áskorun að nýta land þannig að hún sé sjálfbær til lengri tíma og heilbrigði jarðvegs sé viðhaldið. Það getur nægt að mæla líkamshita manns til að átta sig á ástandi hans en hvað skoðum við og mælum ef meta á heilbrigði jarðvegs? Þessari spurningu er mikilvægt að svara svo hægt sé að átta sig á ástandi hans og heilbrigði.

Markmið norræns samstarfsnets, TerraNordica, er einmitt að skoða með hvaða hætti má meta heilbrigði jarðvegs með aðferðum sem eru einfaldar og tryggja jafnframt að það sé samanburðarhæft á milli svæða og landa.

Fulltrúar frá Svíþjóð, Noregi, Danmörku og Finnlandi taka þátt í þessu samstarfi og af hálfu Íslands eru þátttakendur þau Þórey Gylfadóttir hjá Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins og Jóhann Þórsson hjá Landi og skógi. Síðastliðið vor komu þátttakendur saman og sátu vinnufund og í kjölfarið var gefin út stefnuyfirlýsing þar sem tekin var saman staða þessara mála og fjallað um mikilvægi jarðvegsheilbrigðis á Norðurlöndunum. En þar er einnig að finna ráðleggingar um hvernig megi stuðla að auknu jarðvegsheilbrigði. Þetta plagg er hægt að nálgast hér: https://nordicagriresearch.org/ news/nordic-approach-advancessoil-health/.

Í þessari vinnu kom skýrt fram hversu mikilvægt er að horfa til staðbundinna aðstæðna varðandi stöðu, þróun og viðmið þegar kemur að mati á jarðvegsheilbrigði.

Hvernig stuðlum við að heilbrigðum jarðvegi?

Veður og náttúrhamfarir eru okkur ekki hliðholl þegar kemur að þáttum sem stuðla að jarðvegsheilbrigði og staða mála ber þess, oftar en ekki, merki. Við breytum ekki því sem orðið er en við getum lært af fortíðinni og breytt betur í framtíðinni. Öll okkar nálgun að landnýtingu þarf að miða að sjálfbærni, stuðla að því að jarðvegur haldi, eða auki, getu sinni til að standa undir landnýtingu framtíðar og geti þannig áfram stutt frjósöm og fjölbreytt vistkerfi. Tap á lífrænu efni, þjöppun, rof, mengun og útskolun næringarefna eru þeir þættir sem líklegast er að ógni heilbrigðri jarðvegs hér á landi. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir stöðunni og hvernig við getum lágmarkað hættuna á að því að jarðvegur missi mikilvæga eiginleika.

Það er brýnt að safna saman upplýsingum um ástand jarðvegs með tilliti til þessara þátta og þá sérstaklega á svæðum þar sem nýting hefur verið langvarandi þannig að hægt sé að meta núverandi stöðu. Nýting breytir alltaf umhverfinu, líka jarðvegi. Það er ekki þarf með sagt að nýtingin valdi skaða en nytjaland er aldrei eins og ósnortin náttúran var í upphafi. Með því að gefa gaum að þeim þáttum sem eru mikilvægir fyrir viðhald heilbrigðis jarðvegs tryggjum við sjálfbærni og nýtingu til langs tíma. Það er ein af okkar mikilvægustu undirstöðum fæðuöryggis. Við þurfum sérstaklega að horfa til aukinnar þekkingar á ræktunarjarðvegi hvað þessa þætti varðar og vakta þá til framtíðar. Án þekkingar er ekki hægt að vita núverandi stöðu, bregðast við ef þörf er á eða fylgjast með þróun. Samtal og samstarf allra hagsmunaaðila er stór þáttur í því að skilja við hvað er að eiga en jafnframt þarf að fjárfesta í mælingum og rannsóknum svo hægt sé að vakta áhrif landnýtingar á jarðveg og leiðbeina með réttum hætti sé þess þörf.