Hefur séð hvert byggt ból á Íslandi

Mats Wibe Lund er landsmönnum kunnur fyrir átthagamyndirnar sem hanga á mörgum heimilum – sérstaklega til sveita. Hann tók myndirnar úr lofti að eigin frumkvæði og bauð þær til sölu við góðar undirtektir.

„Ég byrjaði að taka átthagamyndirnar skipulega í kringum 1975 eða 76 og ég hélt því áfram af krafti til 1996,“ segir Mats í samtali. „Ég á í dag myndir af nánast hverri einustu bújörð og þéttbýli á landinu ásamt myndum af eyðibýlum og bæjum sem eru ekki lengur í byggð en notaðir sem tómstundahús,“ segir Mats. Aðspurður af hvaða svæðum hann vanti myndir segir Mats: „Það er aðeins á Suðurlandi og aðeins austur á Héraði, en annars á ég þetta allt saman fyrir utan einn og einn bæ.“

Viðtökurnar voru með eindæmum góðar

„Yfirleitt tók ég þetta allt saman að eigin frumkvæði og sárafáir voru búnir að biðja um myndir fyrir fram,“ segir hann. Mats tók áhættuna að prenta myndirnar út og ramma inn áður en hann fór af stað í söluferðir. „Þegar maður kemur með myndirnar svona tilbúnar er mun auðveldara að selja. Ég kom 70 til 80 myndum í jeppann og viðtökurnar voru góðar, en ég seldi ríflega 90 prósent. Ég fór tvær til þrjár ferðir í mánuði út á land og þar á milli var ég að vinna myndirnar sjálfur og setja í ramma.“

ogið yfir allt byggt ból á Íslandi og keyrt upp flesta afleggjara landsins til að selja myndir. Þá fór hann á bæjarskrifstofur, í banka og stærri fyrirtæki í þéttbýlisstöðum og seldi myndir þar. „Þetta er dásamleg tilfinning,“ segir Mats aðspurður um hvernig það sé að búa yfir þessari reynslu. „Einkum og sér í lagi vegna þess að móttökurnar voru svo góðar.“

Var með flugmann með sér

Fljótlega eftir að Mats byrjaði að taka loftmyndir með skipulegum hætti á áttunda áratugnum keypti hann sér sína eigin flugvél af gerðinni Cessna Skyhawk 172. Hann var yfirleitt með flugmann með sér því „ekki flýgur maður og tekur myndir á sama tíma,“ segir Mats.

Fyrstu árin var hann með fastráðinn flugmann, en síðar fékk hann gjarnan nýútskrifaða flugmenn með sér sem voru að safna flugtímum. „Þeir þekktu ekki allir nógu vel til landsins síns. Ég var einu sinni að fara að mynda í Grindavík og minn maður fór með mig til Þorlákshafnar,“ segir Mats og hlær. „Þetta voru skemmtilegir tímar og ég var mjög heppinn því það kom aldrei neitt stórkostlega alvarlegt fyrir.“

Aðspurður um hvernig hann bar sig að við loftmyndatökuna lýsir Mats því að hann hafi þurft að fara hægt yfir og vanda sig við hvert viðfangsefni. Til þess að myndirnar yrðu skarpar þurfti flugvélin að fljúga á litlum hraða, en það hafi verið mikil bylting þegar hann byrjaði að taka myndir úr þyrlu síðustu árin. Flestar átthagamyndirnar voru teknar á Pentax 6x7 speglamyndavél sem gat tekið á stórar filmur í mikilli upplausn.

Kúnst að ramma viðfangsefnið inn

Hann notaðist mest við svokallaða „normal“ linsu frekar en gleiðhornaeða aðdráttarlinsur til þess að halda hlutföllunum á viðfangsefninu sem næst því sem augað sér og koma í veg fyrir bjögun. Misjafnt var í hversu mikilli hæð myndirnar voru teknar og fór það allt eftir landslaginu í kring, allt niður í 200–300 metra og upp í 600–700 metra hæð. Myndavélinni stakk Mats út um hliðarglugga flugvélarinnar, en þegar hann tók myndir úr þyrlu skildi hann gjarnan hurðina eftir á jörðu niðri og var bundinn með öryggislínu.

„Ég miðaði við að taka myndirnar á þeim tíma dags þar sem ég gat notast við skugga. Ef þú tekur myndir með sólina beint í bakið getur þetta orðið svo flatt,“ segir Mats. Stundum hafi verið mikil kúnst að ramma viðfangsefnið inn, því að hann reyndi að hafa á myndunum það sem ábúendurnir voru líklegir til að vilja sjá, eins og tún og ræktarlönd. Þá hafi bæjarhúsin oft verið staðsett á „vondum stað“ fyrir hann til að skapa góða mynd, en yfirleitt hafi hann náð að leysa úr því.

Fékk fálkaorðuna 2022

Mats fæddist í Noregi 28. febrúar árið 1937. Hann varð snemma heillaður af Íslandi og kom fyrst hingað 1954 til að taka þátt í fornleifauppgreftri í Skálholti. Á næstu árum kom hann hingað margoft til að safna myndum og efni sem hann notaði í greinaskrif fyrir erlend blöð og landkynningarefni fyrir Flugfélag Íslands og hérlend ferðamálayfirvöld. Mats lærði flug þegar hann þjónaði í norska flughernum, menntaði sig í blaðamennsku og viðskiptum í Noregi og tók meistaranám í ljósmyndun úti í Þýskalandi.

Eiginkonu sinni, Arndísi Ellertsdóttur, kynntist hann árið 1962 úti í Noregi þar sem hún stundaði hjúkrunarnám. Þau fluttust hingað alfarið árið 1966 og hefur Mats búið á Íslandi síðan. Arndís lést árið 2015, en Mats, sem verður 89 ára á næstu dögum, er við góða heilsu miðað við aldur. Aðspurður segist Mats enn þá taka að sér að ljósmynda úr þyrlu, þó svo að dregið hafi úr því. Hann er enn þá að vinna myndir og á stóran gagnagrunn með sínum myndum sem er aðgengilegur á heimasíðunni hans, mats.photoshelter.com.

Mats gaf út bókina „Frjáls eins og fuglinn“ fyrir nokkrum árum þar sem hann segir frá ævi sinni allt frá bernskuárunum í Noregi fram á vora daga. Þar má sjá margar af hans myndum af ferli sem spannar næstum sjötíu ár og segir hann margar skemmtilegar sögur af kynnum sínum af landi og þjóð. Árið 2022 hlaut Mats fálkaorðuna fyrir störf á vettvangi ljósmyndunar og menningar.