Frumsköpun er undirstaða allrar nýsköpunar, ein undirstaða samfélags

Jóna Hlíf Halldórsdóttir, forseti Bandalags íslenskra listamanna, segir menningu og listir vera mikilvæga atvinnugrein í íslensku samfélagi sem þurfi að njóta sömu virðingar og stuðnings og aðrar grundvallaratvinnugreinar landsins.

Bandalagið er samstarfs- vettvangur fagfélaga listamanna á Íslandi, en innan vébanda þess eru 16 fagfélög listgreina og BÍL því sameiginlegur vettvangur og rödd listafólks gagnvart stjórnvöldum og samfélaginu. BÍL er jafnframt ráðgjafi bæði ríkisins og Reykjavíkurborgar í málefnum lista og menningar og fagnar 100 ára afmæli sínu árið 2028.

Jóna segir mikilvægt að horfa á listir og menningu sem eina af sterkustu grunnstoðum samfélagsins og órjúfanlegan hluta af innviðum landsins. Jafnframt séu þær öflug atvinnugrein sem eigi skilið virðingu til jafns við aðrar lykilatvinnugreinar þjóðarinnar, svo sem ferðaþjónustu og sjávarútveg. Menning er ekki aðeins afurð samfélagsins – heldur einnig ein af forsendum þess að það dafni. Ef bæta á innviði lista og menningar um land allt þarf aukið samstarf og samtal milli ríkis, sveitarfélaga og listafólks ... Ef við ætlum að byggja upp öflugt menningarlíf á landsbyggðinni Á tímum þar sem sífellt fleiri upplifa einmanaleika og kvíða skiptir miklu máli að hlúa að því sem tengir fólk saman. Þar gegna listir og menning lykilhlutverki.

Á landsbyggðinni eru áhrifin jafnframt víðtæk, því öflugt menningarlíf gerir byggðir eftirsóknarverðari til búsetu, styður við atvinnulíf og styrkir samfélög til lengri tíma.

„Menning er ekki aðeins afurð samfélagsins – heldur einnig ein af forsendum þess að það dafni. Ef bæta á innviði lista og menningar um land allt þarf aukið samstarf og samtal milli ríkis, sveitarfélaga og listafólks,“ segir Jóna. Hún bendir á að áhugavert er hversu jákvæð viðhorf til lista og menningar virðast vera víða um land.

„Í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna sendi BÍL spurninga- lista til oddvita og framboða um allt land til að kanna áherslur þeirra í menningarmálum og hvernig þau hygðust styðja við uppbyggingu menningarinnviða í sínum sveitarfélögum. Okkur bárust um 50 svör.

Við spurðum meðal annars um menningarstefnur sveitarfélaga, menningarráð, aðstöðu fyrir listafólk, tónlistar- og listnám, menningarstyrki og hvort tryggt yrði að listamenn fengju sanngjarna greiðslu fyrir vinnu sína. Það sem kom mér kannski mest á óvart var hversu víðtækur stuðningur virtist vera við listir og menningu sem mikilvægan þátt í samfélagsuppbyggingu og byggðaþróun,“ segir hún.

Skapandi greinar 3,5% af landsframleiðslu árið 2022

Jóna bendir á að skapandi greinar séu þegar orðnar mikilvæg atvinnugrein á Íslandi. Samkvæmt skýrslu sem unnin var fyrir menningar- og viðskiptaráðuneytið nam framlag þeirra um 3,5% af landsframleiðslu árið 2022, eða um 150 milljörðum króna.

„Það verður áhugavert að fylgjast með því hvort sá stuðningur við listir og menningu sem birtist í svörunum skili sér í aðgerðum. Við vonumst til að sveitarfélögin standi við stóru orðin og fylgi þeim eftir með raunverulegri uppbyggingu menningarinnviða, auknu rými fyrir listsköpun og faglegri umgjörð um menningarmál. Það á ekki síst við um Akureyri, sem er stærsta sveitarfélag utan höfuðborgarsvæðisins og höfuðborg Norðurlands, þar sem eðlilegt væri að faglegt menningarráð hefði skýrt hlutverk í stefnumótun og þróun menningarmála.“

Jóna Hlíf segist þó hafa áhyggjur af stöðu menningarlífsins víða á landsbyggðinni.

„Ég hef áhyggjur af því að grasrót menningarlífsins fari víða dvínandi og þær áhyggjur eiga ekki síst við um þá þróun sem við sjáum á Akureyri. Það er einmitt í grasrótinni sem frumsköpunin verður til, en hún er undirstaða allrar nýsköpunar.

Menningarlíf byggist ekki eingöngu á menningarstofnunum heldur einnig á listafólki, félaga- samtökum og listamannareknum rýmum, þar sem ný verk, nýjar hugmyndir og ný tækifæri verða til. Það þarf að fjárfesta í listmenntun, aðstöðu og rýmum fyrir listsköpun og skapa listafólki fjárhagslegt svigrúm til að verja tíma sínum til sköpunar. Listafólk þarf jafnframt að geta ferðast á milli landshluta, sýnt verk sín og tekið þátt í menningarlífi um allt land. Ef við ætlum að byggja upp öflugt menningarlíf á landsbyggðinni þurfum við líka að fjárfesta í þeim tengingum.“ 

Skapandi Austurland

Hún bendir jafnframt á mikilvægi þeirra opinberu stuðningskerfa sem standa undir menningarstarfi á landsbyggðinni, þar á meðal uppbyggingarsjóða landshlutanna. Sjóðirnir voru settir á laggirnar árið 2015 sem hluti af sóknaráætlunum landshluta og hafa síðan verið mikilvægur bakhjarl fjölmargra menningarverkefna, listahátíða og skapandi verkefna um allt land.

Sveitarfélög og landshlutasamtök hafi hins vegar ítrekað kallað eftir auknum framlögum til sjóðanna og bent á að fjárveitingar hafi ekki fylgt verðlagsþróun síðustu ára. Því hafi raunvirði sjóðanna rýrnað á sama tíma og kostnaður við menningarstarfsemi og verkefnauppbyggingu hefur hækkað. Að mati margra er nauðsynlegt að styrkja þessa sjóði ef tryggja á áframhaldandi uppbyggingu lista og menningar sem lykilþáttar í byggðaþróun og samfélagsuppbyggingu um land allt.

„Það gerist ekkert af sjálfu sér. Til að byggja upp öflugt menningarlíf þarf sameiginlega sýn og samtal milli þeirra sem móta stefnuna, fjármagna verkefnin og þeirra sem starfa í listum og menningu. Þess vegna er sérstaklega ánægjulegt að þegar þessi grein birtist, stendur yfir ráðstefnan Skapandi Austurland, þar sem listafólk, sveitarfélög, stjórnvöld og fagfólk úr skapandi greinum koma saman til að ræða stöðu og framtíð lista og menningar á landsbyggðinni,“ segir Jóna.

„Austurland hefur á margan hátt sýnt hvað hægt er að gera með markvissri uppbyggingu og faglegu starfi. Þar hefur tekist að skapa öflugt vistkerfi fyrir listir og menningu sem hefur haft jákvæð áhrif langt út fyrir menningarlífið sjálft. Seyðisfjörður er þar gott dæmi. Bærinn laðar að sér bæði ferðamenn og heimafólk ekki eingöngu vegna stórbrotinnar náttúru heldur einnig vegna öflugs og eftirsóknarverðs menningarlífs. Menning er ekki bara afleiðing af blómlegu samfélagi heldur ein forsenda þess að samfélög geti vaxið, dafnað og orðið eftirsóknarverðir staðir til búsetu,“ lýkur Jóna máli sínu.