Alvarleg staða í túngrasatilraunum

Undanfarin ár hafa talsverð umsvif verið í kornræktartilraunum í gegnum verkefni sem heitir Vala. Hrannar Smári Hilmarsson, tilraunastjóri hjá Jarðræktarmiðstöð Íslands, fagnar því að lögð sé áhersla á eflingu kornræktar, en bendir á að í nokkur ár hafi rannsóknir sem snúa að túngrösum og öðrum jarðræktarmálum alveg legið niðri. 

„Búskapur er heyskapur og það eru engar rannsóknir á túngrösum í gangi hérna á Íslandi,“ segir Hrannar í samtali. „Undirstaða íslensk landbúnaðar er gróffóðurrækt og á árum áður var aðal áherslan á rannsóknir á túngrösum. Bændur hafa margoft lýst áhyggjum yfir stöðu mála við mig persónulega. Þá hafa sáðvörusalar og fagráð nautgriparæktar sent erindi á stjórnendur Landbúnaðarháskólans þar sem kallað er eftir rannsóknum á þessu sviði. Eins veit ég um eitt fyrirtæki sem selur fræ sem hefur sett sig í samband við ráðuneytið vegna þessa.

Staðan er orðin þannig að sáðvörusalar eru farnir að neyðast til að selja vörur sem hafa ekki verið prófaðar á Íslandi, sem er ekki góð staða. Aðrar norrænar þjóðir eru í yrkjaþróunum og skipta reglulega út sínu sáðvöruúrvali. Þannig verður með tíð og tíma endurnýjun á öllu sáðvöruúrvali í Norður-Evrópu og við höfum ekki prófað neitt af því og höfum ekki hugmynd um hvernig yrkin standa sig á Íslandi. Þá þarf að selja bændum óprófuð yrki og ef þau spretta ekki neitt er það mjög dýr framkvæmd,“ segir Hrannar.

Síðasta tilraun lögð út 2017

„Ein af ástæðunum fyrir því að við drekkum íslenska mjólk er vallarfoxgrasið. Þegar íslendingar fluttust úr sveitum yfir á mölina var virkilega tvísýnt hvort við yrðum sjálfbær með mjólk. Við hefðum getað þróast í þá átt að þurfa að flytja inn mjólk eða farið sömu leið og Færeyingar sem fluttu inn nýtt kúakyn og flytja inn fóður. Þetta varð ekki raunin vegna þess að heyskapur og gróffóðurframleiðsla batnaði og nyt kúa jókst út af því að bændur fengu aðgang að vallarfoxgrasi sem spratt vel.

Vallarfoxgras er undirstaða íslenskrar gróffóðuröflunar, en síðasta tilraun með þessa grastegund var lögð út árið 2017 og slegin síðast 2020. Undir öllum eðlilegum kringumstæðum ætti alltaf að vera að minnsta kosti ein eða einhverjar örfáar tilraunir í gangi hverju sinni, því það tekur tíma að setja tilraunirnar upp og nokkur ár að slá tilraunareitina til að fá niðurstöður.

Ef við ætluðum af stað í slíkar tilraunir núna þyrftum við fyrst að afla efniviðar sem yrði í fyrsta lagi sáð næsta vor. Reitirnir yrðu slegnir í þrjú ár eftir það og svo tekur einhvern tíma að gera upp niðurstöðurnar. Þetta er ferli sem tekur tíma og þess vegna þarf þetta alltaf að vera í gangi og það er mjög dýrt fyrir landbúnaðinn að fá ekki þessar þjónusturannsóknir reglulega. Að mínu mati ætti hið opinbera að standa straum af kostnaðinum við þessar tilraunir sem stuðning við landbúnað, enda enginn vafi á að hagkvæmni fóðurframleiðslu hér á landi myndi aukast,“ segir Hrannar.

Nýjasta íslenska yrkið orðið gamalt

„Ég er alveg viss um að svona hagnýtar þjónusturannsóknir með yrki og áburðartilraunir myndu skila sér réttum megin við núllið. Þetta er mjög góð leið til þess að styðja við landbúnaðinn, en með þessu væri hægt að veita bændum vörur og leiðbeiningar til þess að þeir geti hagrætt í sínum rekstri. Í stóra samhenginu er þetta ekki mikið af peningum, en ef ég man rétt flytjum við inn köfnunarefnisáburð fyrir fimm milljarða á ári. Ef við getum náð fram tíu prósent betri nýtingu á áburðinum, þá eru það 500 milljónir. Það er til mikils að vinna, því að það kostar ekki 500 milljónir að gera nokkrar tilraunir með áburð og grasfræ.

Í gegnum norrænt samstarf var þróað íslenskt yrki sem heitir Snorri, sem er mest ræktaða vallarfoxgrasið á Íslandi. Síðan eru liðin um 35 ár og mér finnst alveg rétt að taka þá umræðu hvort við ættum ekki að kynbæta fleiri vallarfoxgrös fyrir íslenskar aðstæður. Snorri, sem er gott vallafoxgrasyrki, var þróað með það að markmiði að auka endingu vallarfoxgrass í túnum – og það tókst. Hins vegar er uppskeran af því ekki sú besta.

Eins og landbúnaðurinn hefur þróast á undanförnum áratugum er þetta ekki endilega hagkvæmasta túngrasið fyrir stór kúabú. Þau þurfa oft vallarfoxgras sem endist skemur, en gefur mjög góða uppskeru á þeim tíma, frekar en að það endist í heil þrjátíu ár en það er bara hægt að slá það einu sinni á sumri.

Kynbótaverkefnið Vala er byggt á þjónustusamningi milli ráðuneytisins og Landbúnaðarháskólans og afurðin eru ný kornyrki sem sett verða á markað fyrir bændur. Vala er enn þá mjög ungt verkefni, en ef það sýnir sig að það virkar og við komum með ný byggyrki sem bændur vilja rækta, þá tel ég að við getum þróað svipað módel í kringum tilraunir í túngrösum,“ segir Hrannar.