Skoðað í pakkann

Á Alþingi árið 1730 bauð presturinn í Reykjadal í Hrunamannahreppi amtmanni og Skálholtsbiskupi með formlegum hætti á prestastefnu að skoða á sér typpið. Tilefnið var bréf sem hafði borist frá sóknarbörnum hans um að þau grunaði að vinurinn á prestinum væri ekki eins og hann ætti að vera. Þetta hljómar eins og tilbúningur, en nei. Svona var þetta.

Maðurinn sem hló

Langt er nú liðið síðan Reykjadalur var prestsetur. Með þeim síðustu til að þjóna staðnum áður en sóknin var lögð niður árið 1809 og lögð undir Hruna (og í raun sá síðasti, þótt annar tæki við og lufsaðist í embætti í nokkra mánuði) var Guðmundur Böðvarsson. Hann flutti sig síðan suður til Kálfatjarnar á Vatnsleysuströnd. Guðmundur gerði engar sérstakar rósir hvorki í embætti né einkalífi og fer af honum fáum sögum. Annað gildir hins vegar um son hans, Þorleif Guðmundsson, sem fæddist í Reykjadal árið 1794 og var svo stoltur af uppruna sínum að hann kenndi sig á fullorðinsárum við Ytri-Hrepp eða bara Hreppana í heild sinni og kallaði sig Repp.

Þorleifur Repp er einkum kunnur í sögunni fyrir misheppnaða meistaraprófsvörn við Kaupmannahafnarháskóla. Hann glímdi þar við andstæðinga sína sem höfðu fullan hug á að knésetja hann en var um leið sjálfur svo skapi farinn að hann þoldi illa mótlæti og sparaði þá ekki hnúturnar. Í ofanálag olli álag honum ósjálfráðum taugaviðbrögðum. Hann glotti og hló þótt það sem hann segði væri ekki í neinu samræmi við andlitsdrættina. Þrátt fyrir að hafa skilað af sér skriflegu meistaraprófi með sóma og vörnin væri í raun formsatriði snerist allt í höndum hans. Að endingu var honum vísað próflausum úr salnum með orðum sem urðu fleyg: „Abi, scurra!“ Sem mætti útleggja sem „Farðu burt, fíflið þitt!“ 

Kjörlendi mislyndra

Þorleifur Repp var framúrskarandi lærdómsmaður. Hann var forkunnarvel að sér í fornmálunum, latínu og grísku, og náði frábærum tökum á flestum nútímamálum Vestur-Evrópu en kunni annars vel á þriðja tug tungumála fornra og nýrra. Hann kom víða við um sína daga, var um hríð bókavörður í Edinborg og var raunar alltaf mjög hallur undir breska menningu og ól börn sín upp sem Breta, jafnvel eftir að hann neyddist til að snúa aftur til Kaupmannahafnar eftir að hafa brennt brýr að baki sér í Skotlandi. Repp tókst á nánast undraverðan hátt að fá fólk upp á móti sér og hann sló aldrei af, sótti jafnan mál sitt af kappi og stóð alla ævi í ströngu.

Auðvitað er það tilviljun að þeir skyldu tengjast sama bænum, en það er eins og leyndur strengur liggi á milli Þorleifs Repps og prestsins Þórðar Jónssonar sem lengst af ævi sinni þjónaði Reykjadal þótt hann hafi verið kominn undir græna torfu þegar Repp fæddist. Þessir Hreppamenn eru þannig báðir þekktir fyrir núning við samferðafólk sitt þrátt fyrir augljósa greind og hæfileika. Enginn vafi er á því að Repp reyndi svo sannarlega að snúa fleyi sínu í aðra átt, þótt minna yrði úr ævistarfi hans en hann sjálfur og órólegur hugur hans ætlaði. En Þórður prestur Jónsson er hins vegar meiri ráðgáta enda er lífssaga hans eins og hún er varðveitt í heimildum að mestu samsett af klögumálum og skrítilegum uppátækjum.

Barist fyrir brauði

Þegar Þórður Jónsson, sem sjálfur var Árnesingur og af prestum kominn, lauk námi við Skálholtsskóla árið 1718 var ekkert embætti á lausu sem honum hentaði. En fáeinum árum síðar losnaði Reykjadalur og sótti Þórður um að komast þangað. Þá hafði tekið við biskupsembættinu Jón Árnason sem einlægt var þeirrar skoðunar að Þórður ætti ekki að verða prestur og eyddi furðumiklum kröftum í það næstu ár og áratugi, raunar alla tíð á meðan hann lifði, að reyna að ná tangarhaldi á Þórði, fyrst að banna honum brauðið og síðan að koma honum frá því. Þórður var hins vegar svo einbeittur alla tíð að aðdáun vekur. Þrátt fyrir að unnið væri gegn honum af afli tókst honum á endanum að verða prestur í Reykjadal. Hans helsti bandamaður í þeirri baráttu var Níels Fuhrmann amtmaður. Fuhrmann var prinsíppmaður sem vildi leggja af eldri íslenska siði í stjórnsýslu og meðferð mála og hann virðist hreinlega ekki hafa fellt sig við að embættismenn á borð við biskup gætu vegna persónulegra dynta neitað hæfu fólki um embætti. Fuhrmann veitti því Þórði Reykjadalsbrauðið árið 1724. Mótleikur Jóns Árnasonar var síðan að neita að vígja hann. Þetta stapp varð til þess að Þórður sigldi til Kaupmannahafnar til að koma málum sínum áfram og knýja á um að biskup væri skikkaður til að láta undan með konungsúrskurði. Varð úr þegar Þórður kom til Hafnar að hann innritaðist í háskólann og lauk síðan þaðan guðfræðiprófi með sóma árið 1728. Hann ýtti svo áfram sínum málum við krúnuna og úr varð að biskupi var beinlínis skipað að veita Þórði brauðið. Var Þórður vígður til Reykjadalsprestakalls þetta sama ár, 1728, og tók við staðnum, en sá sem hafði áður fengið brauðið var sendur burt. 

Kærur og klögumál

Það leið hins vegar ekki á löngu þar til Þórður fór að skandalísera. Strax í fyrstu jólapredikun sinni 1728 skattyrtist hann við sóknarbörnin, ekki síst einn góðbóndann, Guðmund Þorsteinsson á Kópsvatni. Á Þórður að hafa æpt á hann: „Þú skalt ekki sáluhólpinn verða. Ég skal standa þar fyrir!“ Kærði Guðmundur Þórð fyrir prófasti fyrir gífuryrðin og tók prestastefna þetta fyrir og dæmdi Jón frá kalli. En málið var svo tekið upp að nýju á allsherjarprestastefnu á Alþingi um sumarið og þá lagði Þórður fram ítarlegt varnarskjal þar sem hann meðal annars hélt því fram að þar sem hann væri skipaður í embætti með konungsbréfi væri hver sá sem vildi dæma sig frá kalli að ganga gegn vilja konungs. Bökkuðu þá prestar og létu nægja að dæma Þórð í sekt.

Annað mál reis af því að Þórði gramdist að eitt sóknarbarnið var að raula stúf úr andlegu versi um blessun hjónabandsins. Hann hreytti í hana að óguðleg hjón hegðuðu sér jafnan eins og graðhestar. Aftur hófust kærur og eftirmál og svo bar við að á því sama Alþingi og Þórður bað hina háu herra um að líta á besefann á sér baðst hann afsökunar á þessum ummælum. Í bréfum biskups má heita að á hverju ári sé minnst á eitthvað sem kemur upp á í Reykjadal. Tilefni Þórðar til að þræta við fólk og skapa ósætti og úlfúð virðast hafa verið jafnmörg og strá í túni.

Stóra typpamálið

Það var því deginum ljósara að ekki aðeins Jón Árnason Skáholtsbiskup vildi koma Þórði úr embætti heldur ekki síður sóknarbörn hans. Ekki er alveg ljóst hvernig það orsakaðist en árið 1730 skrifa átta þeirra saman á seðil sem barst yfirmönnum Þórðar, fyrst prófasti og síðar biskupi, um að Þórður hefði snúist til gyðingatrúar og hefði umskorið sig því til sannindamerkis.

Hér nægði ekki að Þórður neitaði þessu. Meira þurfti til. Þórður bað því amtmann, Fuhrmann fyrrnefndan, og Jón Árnason Skálholtsbiskup um að koma því til leiðar að limur hans yrði skoðaður nánar og gaumgæfður svo að enginn vafi léki framar á um réttmæti þessara staðhæfinga. Tilnefndu þeir þrjá sýslumenn og einn prest sem skyldu framkvæma skoðunina þegar í stað á þinginu og gerðu þeir það. Þeir lýstu því yfir að Þórður væri ekki umskorinn en þó væri „membro genitali“ eitthvað skrítinn. Á honum væri „bris“. Jón Espólín segir í Árbókum sínum að stærstur hluti getnaðarlimsins hafði verið „stýfður af“ sökum átumeins.

Þórður var samt ekki sloppinn. Biskup tók málið aftur upp þá um haustið og skipaði sóknarbörnunum átta sérstakan talsmann sem flutti málið á prestastefnu. Var nú sagt frá tveimur vitnum sem höfðu haft nánari fregnir af typpinu á Þórði. Báru þau að Þórður hefði sannarlega reynt að umskera sig en ekki heppnast það fyllilega. Hefði Þórður borið málið undir annan manninn og sýnt honum liminn. Sagði hann að „praeputium“ – forhúðin – hefði hangið hálfskorin niður en presturinn síðan skorið hana „öldungis alveg af að sér aðsjáandi“.

En ekki tókst að sanna með þessum tilfæringum eða hinni nánu skoðun sýslumanna, biskups og presta að neitt saknæmt hefði verið á ferðinni. Þórður hélt áfram að rekast á horn og deila við mann og annan og var raunar bara rétt að byrja. Seinna átti hann eftir að ergja konunginn sjálfan og helstu ráðamenn danska ríkisins. En typpið á honum kom hins ekki aftur til kasta yfirvalda.