Neytendur velja frekar gott en hollt

Nýtt norrænt samstarfsnet hefur það markmið að auka hlutfall jurtafæðis á matardisknum.

Norrænar ráðleggingar um mataræði styðja aukna áherslu á jurtafæði, en leiðbeiningar einar og sér breyta ekki matarvenjum. Nordic Gastronomy and Sensory Network skoðar áhrifaþætti og stefnir að greiningu og mögulegum lausnum.

Hlutlægt skynmat notað

Nordic Gastronomy and Sensory Network (NGSN) er tveggja ára norrænt verkefni sem var ýtt úr vör samhliða ráðstefnu um skynmat og neytendur í Helsinki í lok apríl. Markmið þess er að styðja við sjálfbær matvælakerfi og bætta lýðheilsu. Verkefnið er leitt af Háskólanum í Helsinki.

15 sérfræðingar frá Norðurlöndunum á sviði skynmats, matargerðar- listar, næringar- og matvælafræði, tækni og fleiri greinum hittust á stofnfundinum og greindu áskoranir tengdar aukinni áherslu á sjálfbærari próteingjafa. Skynmat er vísindagrein sem notuð er til að meta skynræna eiginleika og hægt að nýta til að túlka upplifun neytenda. Matið er ekki huglægt heldur hlutlæg aðferð þar sem sérþjálfaðir aðilar meta eiginleika fæðu með skilningarvitunum. Kolbrún Sveinsdóttir er verkefnisstjóri hjá Matís og tekur þátt í verkefninu fyrir Íslands hönd. Hún segir að fólk sem sinni skynmati þurfi að hafa til að bera ákveðna eiginleika og næmi og gott vald á að lýsa því sem það upplifir á hlutlægan hátt. Slík greining komi að gagni í verkefninu.

Bragð og upplifun mikilvæg

Kolbrún segir að meðal þess sem hafi verið rætt á fyrsta fundi hópsins í Helsinki var upplifun fólks af því að borða jurtafæði, „hún virðist hafa mikil áhrif á val fólks á fæðu“. Hún segir að einnig komi til smekkur, hátt verðlag, menningarbundin viðhorf og rangfærslur á samfélagsmiðlum. Kolbrún segir að einnig hafi komið fram á fundinum að hugmyndir og umtal fólks um hátt vöruverð á til að mynda grænmeti og ávöxtum hafi líka áhrif. Það sé þó ekki alltaf í takti við eiginlegt verðlag.

Ljóst er að fólk fylgir ekki næringarráðleggingum sem gefnar eru út á Norðurlöndunum og byggja á vísindalegum rannsóknum. Þær eru endurskoðaðar reglulega og taka tillit til lýðheilsu fyrst og fremst, en nú er einnig byrjað að horfa til umhverfissjónarmiða.

Athuganir hafa sýnt með skýrum hætti að neysla á mat úr jurtaríkinu er of lítil miðað við næringarráðleggingarnar eins og sagt var frá í blaðinu í mars síðastliðnum.

Opinber stuðningur minni

Kolbrún segir opinberan stuðning við grænmetisframleiðslu almennt minni á Norðurlöndunum en við kjötframleiðslu. „Ég veit ekki hvort kemur á undan, hænan eða eggið, aukin kaup neytenda eða aukin framleiðsla.“ Hún segir að niðurstöður verkefnisins gætu haft áhrif á áherslur og stefnu stjórnvalda í stuðningi við matvælaframleiðendur og stefnu ríkis og sveitarfélaga í matarinnkaupum.

Ákall þátttökuþjóða verkefnisins um aukinn stuðning við garðyrkjubændur rímar við ummæli Axels Sæland, formanns garðyrkjudeildar Bænda- samtaka Íslands, í viðtali í blaðinu í maí 2025 um aukna sjálfbærni í garðyrkjuframleiðslu þar sem hann segir mikilvægt að búnir verði til „alvöru framleiðsluhvatar í gegnum stuðningskerfið svo raunhæft verði að auka hlutfall af innlendum garðyrkjuafurðum á markaði“.

Í verkefninu er tekið tillit til næringarráðlegginganna og staðbundinnar framleiðslu. Vonir standa til að verkefnið verði liður í að hvetja til aukinnar framleiðslu á mat úr jurtaríkinu, vöruþróunar nýrra afurða og aukinnar neyslu jurtaafurða. Hópurinn hyggst miðla ríkulega af upplýsingum úr ferlinu og þegar hafa ýmsar lausnir verið nefndar, aukin fræðsla um matvæli og veigameira hlutverk matargerðarlistar.