Lokum augunum og hlustum
Undanfarnar vikur hafa eðlilega snúist um Evrópusambandið og mögulegar aðildarviðræður. Það sem hefur vakið mesta athygli mína er þó ekki ágreiningurinn um aðild eða ekki aðild. Það er hvernig umræðan fer fram.
Alltof oft snýst umræðan ekki um það sem sagt er heldur hver segir það. Í stað þess að takast á við staðreyndir og rök er farið að ræða uppruna skoðana, pólitískar fortíðarsyndir, tengslanet og fyrirfram gefnar hugmyndir um hvar fólk eigi heima í umræðunni.
Þetta er orðið kunnuglegt mynstur. Ef ekki tekst að hrekja rökin sjálf er reynt að gera boðberann tortryggilegan. Umræðan færist frá efni málsins yfir á einstaklingana sem taka þátt í henni. Rök verða ekki röng vegna þess hver flytur þau og staðreyndir breytast ekki eftir því hver bendir á þær.
Þá tekur við kunnuglegt ferli. Einhver kaus rangan flokk fyrir 15 árum. Annar sagði eitthvað á fundi fyrir tólf árum. Sá þriðji þekkir einhvern sem þekkir einhvern sem sagði eitthvað sem fellur ekki að málsstaðnum. Fjórði sat einu sinni í sömu nefnd og einhver sem hafði skoðun á málinu. Fimmti hefur líklega drukkið kaffi með röngu fólki. Og áður en nokkur hefur nennt að skoða röksemdirnar sjálfar er búið að dæma þær ómarktækar. Þetta er þægileg leið til að sleppa við rökin.
Í upplýstu lýðræðissamfélagi eigum við að gera hið gagnstæða. Við eigum að hlusta á það sem sagt er. Meta staðreyndirnar. Velta fyrir okkur hvort málflutningurinn standist eða ekki. Það skiptir ekki máli hvað einhver sagði fyrir tíu eða fimmtán árum. Það sem skiptir máli er hvort röksemdirnar standist í dag.
Við þurfum að hlusta á þá sem eru fylgjandi aðild og þá sem eru henni andvígir. Ekki vegna þess að allir hafi rétt fyrir sér heldur vegna þess að lýðræðið verður fátækara þegar við hættum að hlusta á sjónarmið sem okkur líkar ekki.
Það sem kemur mér þó mest á óvart er hversu oft umræðan fer af sporinu á meðan kjarni hennar liggur annars staðar. Oft heyrist að Ísland hafi nú þegar tekið upp svo stóran hluta af regluverki Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn þannig að aðild myndi í raun ekki breyta miklu. En ef það er rétt, hvers vegna er þá yfirhöfuð deilt um málið?
Svarið er einfalt. Það sem skiptir máli í aðildarumræðu Íslands er ekki það sem er innan EES-samningsins. Það er það sem stendur utan hans. Alveg sama hversu mikið af regluverki ESB hefur verið innleitt hér á landi í gegnum EES. Alveg sama hversu margar tilskipanir eða reglugerðir við höfum tekið upp. Það segir okkur lítið um stærstu álitaefnin sem myndu mæta Íslandi í aðildarviðræðum. Þar liggur meginmunurinn.
Það eru þessi mál sem þarf að ræða. Þetta eru raunverulegu spurningarnar. Ekki hver sat við hvaða borð fyrir tíu árum. Ekki hver þekkir hvern eða er undan hverjum. Og ekki hversu mikið af ESB-regluverki Ísland hefur nú þegar verið tekið upp í gegnum EES, því enginn deilir um þá hluta sem eru þegar innan EES-samningsins. Ágreiningurinn, stóru álitamálin og hagsmunirnir sem mestu skipta liggja annars staðar. Þeir liggja utan EES. Þess vegna eigum við að beina athyglinni þangað.
Ræðum það sem raunverulega skiptir máli. Og umfram allt eigum við að hlusta á það sem sagt er, en ekki hver segir það. Það ætti ekki að vera um of krafist í lýðræðislegri umræðu.
Höfundur er framkvæmdastjóri Bændasamtaka Íslands.
