Landið er orðið grænna, en hvað segir það um okkur?
Við friðum svæði fyrir beit, lokum skurðum, sáum eða gróðursetjum. Nokkrum árum síðar lítur landið betur út eftir aðgerðir í endurheimt: gróðurþekjan hefur aukist og jarðvegurinn virðist orðinn stöðugri. En er það nóg til að segja að vistkerfið hafi náð sér?
Aukinn gróður er jákvætt merki, en hann segir ekki alla söguna. Land getur orðið grænna án þess að líffræðileg fjölbreytni aukist eða að vistfræðilegir ferlar nái sér að fullu á strik. Í heilbrigðu vistkerfi vinna margir þættir saman: jarðvegur byggist upp og bindur kolefni, hringrás næringarefna gengur eðlilega fyrir sig og lífverur mynda flókið samspil sín á milli og við nærliggjandi svæði. Þegar þessir ferlar komast í jafnvægi eykst stöðugleiki vistkerfisins og geta þess til að bregðast við breytingum. Endurheimt vistkerfa felst því í því að styðja við þessa ferla og skapa skilyrði fyrir að þeir komist aftur í gang.
Til að meta hvort við séum á réttri leið þurfum við skýra sýn á það sem stefnt er að. Sú sýn kallast viðmiðunarvistkerfi. Það er lýsing á því vistkerfi sem eðlilegt væri að finna á tilteknu svæði miðað við jarðveg, loftslag og vistfræðilega sögu þess. Viðmiðunarvistkerfi er því ekki einföld tilraun til að endurskapa fortíðina, heldur þekkingargrunduð sýn á það ástand sem vistkerfið getur þróast í. Hún byggir á rannsóknum, gögnum og þekkingu á svæðinu og tekur jafnframt mið af breytingum sem geta átt sér stað í framtíðinni. Viðmiðunarvistkerfi hjálpa okkur þannig að sjá heildarmyndina og vera leiðandi vegvísir í endurheimt.
Til að gera slíkt mat markvissara hafa alþjóðleg vistheimtarsamtök (SER), þróað verkfæri sem kallast vistfræðilegt batahjól. Hugmyndin á bakvið batahjólið er að meta framvindu hnignaðs vistkerfis í átt að viðmiðunarvistkerfinu. Þar er ástand vistkerfis metið út frá lykileiginleikum, svo sem tegundasamsetningu, vistfræðilegri virkni og tengslum við aðliggjandi vistkerfi. Niðurstöðurnar eru settar fram á kvarða frá einni upp í fimm stjörnur. Því hærri sem einkunnin er, þeim mun nær er vistkerfið því ástandi sem stefnt er að og þeim mun meiri líklegra er að helstu vistfræðilegir ferlar starfi með eðlilegum hætti. Batahjólið veitir þeim sem koma að endurheimt skýra mynd af því hvort þróunin sé í samræmi við skilgreint viðmiðunarvistkerfi. Jafnframt gerir það okkur kleift að greina snemma í ferlinu ef aðgerðir skila ekki tilætluðum árangri og aðlaga eftir þörfum.
Endurheimt snýst því ekki aðeins um þær aðgerðir sem ráðist er í, heldur hvernig vistkerfið þróast eftir að þeim lýkur. Þegar náttúrulegir ferlar styrkjast og vistkerfið heldur áfram að þróast með sífellt minni stuðningi frá okkur, þá er endurheimtin farin að bera raunverulegan árangur.
Þegar við horfum á land sem er orðið grænna er því spurningin ekki aðeins hvort það líti betur út, heldur hvort vistkerfið sé á leið í þá átt sem eðlileg er fyrir svæðið. Viðmiðunarvistkerfi og vistfræðilega batahjólið hjálpa okkur að sjá þá þróun skýrar og fylgjast með hvort landið sé ekki aðeins að grænka, heldur að ná sér.
Höfundur er sérfræðingur hjá Landi og skógi.
