Jarmað, hneggjað, baulað ...
Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu snýst oft um einfaldar spurningar: Fá bændur meiri eða minni styrki? Lækkar matvælaverð? Hverfur tollverndin? Þriðji kafli skýrslu Bændasamtaka Íslands sýnir hins vegar að raunveruleikinn er miklu flóknari en svo. Þar er dreginn upp ítarlegur samanburður á íslenska landbúnaðarkerfinu og sameiginlegri landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins, CAP, og niðurstaðan er í raun sú að verið sé að bera saman tvö kerfi sem eru byggð á gjörólíkum forsendum.
Íslenska kerfið hefur í áratugi byggst á búvörusamningum þar sem ríki og bændur semja um stuðning við framleiðslu matvæla. Stuðningurinn er að stórum hluta tengdur framleiðslu og markmiðið hefur fyrst og fremst verið að tryggja innlenda framleiðslu og starfsskilyrði bænda. Innan ESB er nálgunin önnur. Þar er síður stutt við framleiðsluna sjálfa en styrkjum fremur beint að landi, umhverfisverkefnum, sérstökum aðstæðum og fjárfestingum.
Þessi grundvallarmunur skiptir meira máli en oft er gert ráð fyrir. Sérstaða Íslands vegur hér þungt. Skýrslan bendir á að íslenskur landbúnaður byggist öðru fremur á grasrækt, búfjárhaldi og nýtingu beitilands við harðbýlar aðstæður. Hiti, vaxtartími og þéttleiki byggðar eru allt aðrir en víðast hvar í Evrópu. Þar af leiðandi sé ekki sjálfgefið að stuðningsform sem þróuð voru fyrir fjölbreytt akuryrkjulönd á meginlandinu virki með sama hætti hér. Höfundar nefna sérstaklega að óvissa ríki um hvernig hið svokallaða landgreiðslukerfi CAP myndi falla að íslenskri landnýtingu og beitarbúskap.
Þá vekur skýrslan athygli á því að CAP er ekki aðeins stuðningskerfi heldur einnig umfangsmikið stjórnsýslukerfi. Stuðningur er veittur á grundvelli árlegra umsókna, með ítarlegu eftirliti, skýrslugerð og sérstakri greiðslustofnun. Í skýrslunni er vísað til þess að Ísland þyrfti að byggja upp nýja stjórnsýslu, umsóknakerfi og eftirlitskerfi til að uppfylla kröfur stefnunnar.
Jafnframt er lögð áhersla á að erfitt sé að fullyrða hvað Ísland myndi fá mikið úr sjóðum CAP. Umfang stuðnings ræðst meðal annars af skilgreiningum á styrkhæfu landi, úthlutunarreglum hverju sinni og pólitískum ákvörðunum innan sambandsins. Skýrslan segir beinlínis að engar opinberar upplýsingar liggi fyrir um hversu háar greiðslur myndu renna til Íslands og að óvissan sé því veruleg.
Reynsla Finnlands er einnig tekin til skoðunar. Þar kemur fram að Finnar töldu sameiginlegu landbúnaðarstefnuna ekki nægja eina og sér til að viðhalda landbúnaði um allt land og sömdu því um sérstakan norðurslóðastuðning sem er greiddur af finnska ríkinu sjálfu en háður samþykki framkvæmdastjórnar ESB. Skýrslan bendir á að þetta sýni að jafnvel innan CAP hafi Finnland talið nauðsynlegt að bæta við eigin stuðningi vegna sérstöðu norðlægra svæða.
Kannski er helsta framlag kaflans þó það að hann varar við of einföldum samanburði. Hvorki er hægt að líta svo á að CAP sé einfaldlega ríkulegra stuðningskerfi né heldur að það sé sjálfkrafa lakara. Kerfin eru byggð á ólíkum hugmyndum um hlutverk landbúnaðar, ólíkri landnýtingu og ólíkum markmiðum. Þess vegna verður umræðan um hugsanlega ESB-aðild ekki leyst með því að bera saman eina styrkgreiðslu eða eitt verð. Hún snýst um það hvernig samfélag vill styðja við landbúnað, byggðir og matvælaframleiðslu til framtíðar.
