Asparnálar – algengasti sjaldgæfi sveppurinn á Íslandi?

Fjöldi sveppategunda á Íslandi telur í þúsundum en þó er erfitt að segja nákvæmlega til um hversu margar þær eru því sífellt finnast hér nýjar tegundir. Sumar sveppategundir eru svo sjaldgæfar að þær finnast jafnvel bara á einum eða tveimur stöðum á landinu á meðan aðrar eru svo smásæjar að erfitt getur verið að finna þær, jafnvel þótt fólk viti hvar eigi að leita.

Einn þessara sjaldgæfu og smásæju sveppa heitir „asparnálar“ – eða það er að minnsta kosti það sem ég ímynda mér að hann myndi heita ef hann hefði nokkurn tíma fengið íslenskt nafn. Sveppurinn hefur nefnilega verið talinn svo sjaldgæfur á Íslandi að ekki hefur þótt taka því að nefna hann, enda nota líffræðingar iðulega latínuheiti til að tiltaka ákveðnar tegundir. Á latínu heitir þessi tegund Phaeocalicium populneum. Íslenska nafnið vísar til þess að sveppurinn finnst á aspartrjám þar sem hann myndar litla bikara sem standa út úr berkinum eins og nálar, svolítið eins og litlir títuprjónar.

Notar nálarnar til að fjölga sér

Asparnálar vaxa reyndar ekki ofan á berki aspartrjáa heldur rétt innan við yfirborð barkarins, bæði á stofni og greinum. Sveppurinn notar nálarnar til að fjölga sér en lifir að öðru leyti inni í berkinum þar sem hann fær líklega næringu úr dauðum frumum hýsiltrésins. Nálarnar eru dökkar að lit, örsmáar, jafnvel ekki nema 1 millimetri að lengd en þær vaxa margar saman og gefa ljósum berki asparinnar áferð sem sést með berum augum. Til að finna asparnálar þarf því að skoða börkinn vel. Nálarnar eru litlar en þegar maður hefur á annað borð fundið þær, sér maður þær í hundruðatali, bæði á trjábolnum og á greinum. Ágætt er að leita að asparnálum að degi til þegar bjart er úti með því að skoða börkinn og greinar vel í augnhæð eða aðeins ofar þannig að hægt sé að bera útlínur barkarins við himinninn.

Asparnálar hafa aðeins tvisvar fundist á Íslandi svo vitað sé með vissu. Í fyrra sinn, árið 1998, fann Þröstur Eysteinsson, fyrrum skógræktarstjóri, sveppinn við Mosfell í Grímsnesi. Árið 2000 fann Sigríður Baldvinsdóttir svo sveppinn í Þórisdal í Lóni. Síðan þá hefur lítið spurst til þessa sjaldgæfa svepps þar til nú í vetur. Ég rambaði sjálfur á asparnálar á berki alaskaaspar í Grímsnesinu við Álftavatn og síðan þá hef ég verið að koma auga á sveppinn nánast hvar sem ég hef kíkt eftir honum, bæði á fleiri stöðum í Grímsnesi en einnig í Reykjavík, Seltjarnarnesi og í Hafnarfirði.

Sveppafélagið safnar upplýsingum

Sá grunur hefur læðst að mér að þessi sjaldgæfa tegund sé orðin töluvert algeng og útbreidd á Íslandi. Aspir er nú að finna í flestum þéttbýlum á Íslandi, þær eru algengar í görðum landsmanna og eru með algengari trjátegundum í skógrækt. Aspir eru ræktaðar í gróðrastöðvum og eru reglulega fluttar landshorna á milli. Því er auðvelt að ímynda sér hvernig asparnálar gætu hafa dreifst hratt um Ísland.

Sveppafélagið er um þessar mundir að safna upplýsingum um fundarstað þessa sjaldgæfa svepps, sem mögulega er reyndar ekki svo sjaldgæfur. Félagið óskar eftir því að fá að heyra hverju landsmenn komast að við athuganir sínar, hvort sem þeir finna sveppina eða ekki. Senda má Sveppafélaginu tölvupóst með upplýsingum í gegnum sveppafelagid@sveppafelagid.is. Þá er ágætt að taka fram hvenær kíkt var eftir sveppunum, hvar á landinu og hvort þeir hafi fundist eða ekki. Ég óska ykkur ánægjulegs og svepparíks sumars.

Höfundur er líffræðingur og framkvæmdastjóri Sveppafélagsins.