Útivist mjólkurkúa

Víða erlendis eru ekki viðlíka kröfur og eru gildandi á Íslandi, þ.e. varðandi kröfu um beit kúa, og á það raunar við um flest öll lönd í heiminum að undanskildum Svíþjóð og Noregi. Svo má í raun flokka Finnland með líka, þó svo að þar sé einungis gerð krafa um útivist en ekki beit.

Svo eru sum lönd með stuðningsgreiðslur sínar, við hefðbundna mjólkurframleiðslu, tengdar útivist kúa þannig að bændur geta fengið aukagreiðslur ef kýrnar eru settar út. Þetta á t.d. við um lönd eins og Sviss, Austurríki, Holland, England og Þýskaland að hluta.

Þorri kúa inni erlendis

En á meðan þessi framangreindu lönd eru með þessar kröfur, virðist það vera svo að á heimsvísu fari vaxandi, og raunar ört vaxandi, að kúabændur láti mjólkurkýrnar vera innandyra allt árið um kring.

Skýringin á því af hverju margir kúabændur erlendis hafa farið þessa leið, þ.e. horfið frá útivist kúa, felst fyrst og fremst í því að nútíma fjós eru gjörbreytt í hönnun frá því sem áður var og nútíma lausagöngufjós eru hönnuð með þarfir kúa í huga og með áherslu á dýravelferð. Þannig uppfylla þau mikið til helstu hreyfiþarfir kúa.

Enn fremur næst yfirleitt betri rekstrarárangur á kúabúum þar sem kýrnar fara ekki út, þar sem innan fjóss er mun betur hægt að stunda svokallaðan nákvæmnisbúskap en þegar kýr fara út á beit. Þess utan kljást margir kúabændur núorðið við hitastreitu í kúm og dagljóst er að auðveldara er að takast á við hana í stýrðu umhverfi innan fjóss, en utan þess.

Í sérflokki

En af hverju er þá gerð þessi einstaka krafa á meðal þessara þriggja Norðurlanda, krafa sem er í sérflokki á heimsvísu? Skýringin er líklega tengd þjóðfélagsmynstri þessara landa, enda löngum verið lögð áhersla á hátt velferðarstig samfélaganna og líklega hefur sá hugsunarháttur einfaldlega smitað út frá sér og yfir í búskapinn. Þá eru aðstæður þessara landa einnig þannig að kýr gátu ekki verið úti á veturna, vegna veðurs, en voru alltaf settar út á sumrin. Á þessum tíma var þorri kúnna í þessum löndum í básafjósum, þ.e. bundnar á bása, og gátu þar af leiðandi ekki hreyft sig sem skyldi en gátu yfir sumartímann fengið útrás fyrir hina náttúrulegu hreyfiþörf sína.

Svo fóru sumir bændur að hætta því að setja kýr út á sumrin, þar sem ýmis vandamál komu upp og má hér nefna t.d. vandamál tengd beitinni, þ.e. kýrnar fóðruðust ekki nógu vel, svo hækkar frumutalan oftast við útiveru þ.e. júgurheilbrigðið verður verra, sumar sólbrenna og fleira mætti nefna.

Sænsku Lindgren-lögin

Þegar þessi bústjórn fór að ná ákveðinni útbreiðslu fyrir um hálfri öld síðan, þ.e. að setja kýr í básafjósum ekki út á sumrin, varð ákveðin hreyfing meðal almennings í Svíþjóð og byrjaði í raun í kringum hinn heimsfræga sænska rithöfund Astrid Lindgren.

Árið 1985 skrifaði hún greinar um aðbúnað sænskra kúa í básafjósum, og vakti þar athygli á því að sumar þeirra fengju aldrei að fara út og fjallaði hún raunar um fleiri atriði sem á þeim tíma þóttu sjálfsögð í básafjósum eins og að nota straum til þess að venja kýr á að skíta aftur í flóra fjósanna.

Þessi skrif hennar vöktu mikla athygli og leiddu til þess að árið 1988 voru sett lög í Svíþjóð, þar sem gerð var krafa um að allar kýr ættu rétt á því að vera á beit yfir sumartímann. Lög þessi hafa alla tíð verið kennd við Astrid Lindgren og kallast einfaldlega Lex Lindgren, en „Lex“ er latína og þýðir „lög“. Ísland fylgdi svo í kjölfarið með reglugerðarbreytingu árið 2002 þar sem útivist kúa var gerð að kröfu, 8 vikur að lágmarki yfir sumartímann.

Noregur kom svo með sambærilegar kröfur árið 2004. Bæði hér á Íslandi og í Noregi voru kröfurnar ekki þær að kúm þyrfti að beita, heldur ættu þær að geta verið úti og hreyft sig að vild, þ.e. bændur gætu þó áfram fóðrað þær innan fjóss ef þeir vildu það.

Síðan, árið 2014, voru reglurnar á Íslandi hertar og gerð krafa um beit líka.

Áhrif útvistar á atferli

Það sem kýr fá út úr því að vera úti, er fyrst og fremst að með því móti geta þær enn betur uppfyllt náttúrulegar atferlisþarfir sínar sem þær ná mögulega ekki að uppfylla yfir vetrarmánuðina í annars rúmgóðum og vel hönnuðum lausagöngufjósum. Í náttúrunni hreyfa kýr sig mikið og það geta þær í nútíma fjósum svo þeirri þörf er vel fullnægt allt árið um kring. Hins vegar geta kýr ekki lagst hvar sem er í fjósum, nema ef um hálmfjós væri að ræða eða sambærilega fjósgerð. Það geta kýrnar aftur á móti utandyra, geta valið að vera einar og sér og langt í burtu frá hjörðinni nú eða þveröfugt ef það er það sem þær vilja.

Úti geta þær einnig enn betur stillt af eigin áttíma og legutíma, nokkuð sem stýrist nokkuð af vinnudegi bænda þegar kýr eru í fjósum. Þó má segja að með aukinni notkun sjálfvirkra fóðrunarkerfa þá er komið verulega langt til móts við þessar þarfir kúa.

Þá gefur aukið rými í kringum kýrnar utandyra gert þeim mögulegt að forðast valdamestu kýrnar en hin svokallaða virðingarröð kúa er mjög rík í hverri hjörð og geta sumar kýr hreinlega lent í einelti af kúm sem eru hærra settar í hjörðinni. Utandyra eiga kýr auðveldara með að forðast árekstra við þessa eineltisseggi.

Þá má geta þess að kýr sem eru úti liggja oftar á sama tíma en inni í fjósi sem bendir til þess að þær hafi slíka þörf en geti síður uppfyllt þá kröfu innan fjósanna.

Að síðustu má svo nefna að kýr sem eru úti sýna oftar en ekki meiri karakter, eru virkari, forvitnari og leika sér jafnvel á stundum. Það má því hæglega leiða að því líkum að þeim líði betur við slíkar aðstæður en ella.

Jákvæð áhrif á heilbrigði

Fyrir utan áhrif útivistar á atferli kúa þá hafa rannsóknir einnig sýnt að útivera hefur jákvæð áhrif á heilsufar kúa og m.a. verður heilbrigði klaufa betra sé rétt staðið að málum.

Þá hefur útivistin einnig jákvæð áhrif á streitu kúa, þ.e. þær verða afslappaðri, sem hefur aftur góð áhrif á mótstöðuafl kúa gegn margs konar sjúkdómum.

Rannsóknir benda til að mynda til þess að kýr á beit, séu aðstæður réttar, fái síður bráðajúgurbólgu eða helti og vegna þessa geta kýr, sem eru hafðar við svona aðstæður, lifað lengur. 

Áskoranir

Það fylgja því margs konar áskoranir að vera með kýr úti yfir sumartímann eins og flestir gera sér líklega grein fyrir.

Það hefur t.a.m. reynst sumum sem nota mjaltaþjóna ákveðinn höfuðverkur að nýta beit almennilega samhliða því að ná góðri mætingu kúnna í mjaltaþjóna. Þetta hefur þó verið leyst í dag með nýrri tækni og má í raun fullyrða að vandamálið sé fyrir bí nú til dags, eins og fram kom í yfirlitsgrein um efnið í Bændablaðinu sem kom út í byrjun maí sl.

En fleiri vandamál fylgja útivist, svo sem aukin hætta á sníkjudýrum. Þannig geta kýr t.d. smitast af iðraormum eða fengið á sig lýs eða bitflugur. Þetta getur valdið kúnum vanlíðan sem hefur aftur áhrif á mjólkurframleiðsluna.

Þessa áskorun má þó leysa með góðri bústjórn sem innifelur m.a. notkun á sníkjudýralyfjum svo dæmi sé tekið.

Horft til framtíðar

Undanfarna áratugi hefur mjólkuriðnaðurinn í heiminum tekið hreinum stakkaskiptum og aðbúnaður nautgripa í nútíma fjósum er einfaldlega gjörólíkur því sem áður var.

Aðbúnaður þorra nautgripa í fjósum dagsins í dag er einfaldlega ekki sambærilegur við það sem áður þekktist og því má leiða að því líkum að ólíklega fari fleiri lönd í þá átt að skilyrða útivist mjólkurkúa á komandi árum.

Þrátt fyrir þá staðreynd eru ekki heldur nein teikn á lofti um að dregið verði úr þeirri kröfu hér á landi, í Noregi eða í Svíþjóð og því er mikilvægt að halda áfram að hanna fjósin þannig að þau nýti sem best ávinninginn af því sem getur hlotist af útivist mjólkurkúa.