Minni heimsins
– Reykholtsmáldagi á skrá UNESCO
UNESCO-dagurinn var haldinn hátíðlegur í byrjun maí, en í ár var fjallað sérstaklega um Reykholtsmáldaga; eignaskrá Reykholtskirkju í Borgarfirði.
UNESCO, eða Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna, stofnuð 1945, vinnur að alþjóðlegri samvinnu milli aðildaríkja á sviði mennta-, vísinda- og menningarmála. Stofnunin er sérhæfð stofnun innan Sameinuðu þjóðanna og þekktust fyrir að vernda menningar- og náttúruarfleifð mannkyns. Síðan árið 1992 hefur UNESCO haldið úti alþjóðlega verkefninu Minni heimsins (Memory of the World). Markmið þess er að vernda skjala- og handritaarf mannkyns, koma í veg fyrir að ómetanlegar heimildir glatist, og auðvelda almenningi aðgang að þeim.
Á vefsíðu UNESCO kemur fram að sýn þeirra sé einföld. Menningararfur heimsins sé almenningseign sem beri að varðveita og gera aðgengilegan öllum. Að teknu tilliti til menningarbundinna sérkenna og siðareglna skuli leitast við að gera þennan arf aðgengilegan án hindrana.
Mikilvægustu heimildir veraldar
Minni heimsins skiptist annars vegar í Heimsskrá sem heldur utan um skjöl, handrit, bækur, ljósmyndir og hljóðupptökur, með það að markmiði að vernda mikilvægustu heimildir veraldar og tryggja aðgang almennings að þeim.
Hins vegar er það svo Landsskrá, en mörg lönd hafa skipað sérstakar landsnefndir sem bera ábyrgð á að velja mikilvæg gögn á sérstaka skrá hvers lands, leggja áherslu á þær skjalfestu heimildir sem varðveittar eru á hverju landi fyrir sig og hafa mikið sögulegt gildi fyrir þjóð þess í heild sinni, vernda innlendan arf.
Landsnefnd Íslands um Minni heimsins var skipuð síðla árs 2012 í því tilefni að efna til Landsskrár Íslands. Þar má t.a.m. finna Handritasafn Árna Magnússonar í Reykjavík og Kaupmannahöfn og manntalið frá 1703, sem eru þegar á heimsskrá UNESCO – til marks um mikilvægi þeirra fyrir heimsbyggðina alla. Þess má geta að manntalið 1703 er elsta manntal sem tekið hefur verið á Íslandi og jafnframt elsta varðveitta heildarmanntal veraldar þar sem getið er heimilis, aldurs og stöðu íbúanna.
Önnur dæmi um hvað má finna á Landsskrá Íslands eru Íslensk túnakort 1916-1929; nákvæma uppdrætti af túnum nær allra bændabýla á Íslandi í upphafi 20. aldar, Kvikfjártalið 1703; einstaka frumheimild um búfjáreign á Íslandi í upphafi 18. aldar og svo Reykholtsmáldaga sem var settur á Landsskrá Íslands um Minni heimsins þann 7. maí 2026 sl.
Dýrmæt heimild
Sérstaða Reykholtsmáldaga er ótvíræð. Máldaginn er ritaður á skinn, líklega kálfskinn, elsta íslenska skjalið sem varðveist hefur í sínu upprunalega formi, auk þess að teljast sömuleiðis á meðal elstu skjala sem skrifuð hafa verið á norræna tungu.
Elstu textabrot skjalsins voru færð í letur á seinni hluta tólftu aldar, en sterk rök hníga að því að upphaflegu skrifin séu frekar nær miðri öldinni en árinu 1200. Harla fá frumrit frá 12. öld og byrjun þeirrar 13. hafa varðveist hér á landi og áhugavert er, að svo virðist sem sjö mismunandi rithendur megi greina á bókfellinu, þegar upplýsingum um eigur og réttindi Reykholtskirkju hefur verið bætt við skjalið á ríflega einnar aldar tímabili.
Þetta merka yfirlit yfir jarðir, ítök og réttindi sem tilheyrðu kirkjunni í Reykholti í Borgarfirði sýnir skýrt hvernig staðurinn þróaðist og hvernig vegferð hans jókst jafnt og þétt á Sturlungaöld. Jafnframt er máldaginn dýrmæt heimild um þróun skriftar og stafsetningar á ritunartíma sínum. Áætlað er að í upphafi hafi bókfellið verið hluti af stærra handriti eða bók, skrifaður á autt blað, þá líklega saurblað fremst eða aftast.
Saga þess hvernig Reykholtsmáldagi varðveitist er merkileg vegna þess að ólíkt mörgum öðrum skjölum og handritum benda allar líkur til þess að hann hafi verið geymdur í Reykholtskirkju frá upphafi í stað þess að hafa verið látinn fara úr landi. Í upphafi var bókfellið hluti af stærra handriti, mögulega predikunarbók og hefur máldaginn verið skrifaður á saurblað annaðhvort fremst eða aftast í þeirri bók. Ekki er vitað hvað varð um handritið sjálft en það hefur mögulega glatast í sviptingum siðaskiptanna um miðja 16. öld.
Áhugavert er að efni bókfellsins er fyrst getið í opinberum gögnum árið 1562 í tylftardómi á Öxarárþingi, en deilumál á milli umboðsmanna kirknanna í Reykholti og Kirkjubóli í Langadal var um eignarrétt á tveimur jörðum á Ströndum. Skjalið hefur enn í dag þýðingu og var lagt fram sem réttarheimild fyrir Hæstarétti árið 2021 þar sem deilt var um hvort tiltekið landsvæði í Borgarfirði teldist einkaeign eða þjóðlenda.
Við stofnun Landsskjalasafnsins (síðar Þjóðskjalasafns) árið 1882 var svo máldaginn afhentur safninu til varðveislu ásamt öðrum skjölum úr Reykholtskirkju. Reykholtsmáldagi er elsta skjalið sem varðveitt er í Þjóðskjalasafni Íslands, en þar eru einnig varðveittir aðrir kjörgripir sem hlotið hafa viðurkenningu UNESCO með skráningu á Heimsskrá eða Landsskrá Íslands um Minni heimsins.
