Fæðuöryggi og varnir Íslands

Alþingi samþykkti í síðustu viku þingsályktunum nýja stefnu á sviði öryggisog varnarmála. Þar sem fæðuöryggi er óaðskiljanlegur þáttur í áfallaþoli og viðnámsþrótti þjóðarinnar tel ég ríkt tilefni til að fá fram bæði afstöðu utanríkisráðherra og upplýsingar um hvort fæðuöryggi hafi fengið nægjanlegt rými í nýrri öryggisstefnu. Í þessu ljósi sendi ég í síðustu viku bréf til utanríkisráðherra sem er birt hér að neðan. Efni bréfsins hefur jafnframt verið lagt fram sem skrifleg fyrirspurn til utanríkisráðherra á Alþingi.

Hæstvirtur utanríkisráðherra

Á síðustu mánuðum hefur þróun heimsmála varpað nýju ljósi á stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna. Óvissa á alþjóðavettvangi er meiri en í marga áratugi og eðlilegt að íslensk stjórnvöld leggi aukna áherslu á öryggismál Íslands.

Mánudaginn 2. febrúar sl. fór fram umræða á Alþingi um þverpólitíska tillögu til þingsályktunar um nýja stefnu í öryggis- og varnarmálum. Sú umfjöllun staðfesti mikilvægi gegnsærrar samræðu um hlutverk Íslands og skyldur í breyttum heimi. Aukin áhersla á öryggisog varnarmál endurspeglast einnig í verulegri aukningu útgjalda til verkefna á þessu sviði. Í fjárlögum ársins 2026 voru framlög til samstarfs- og varnarmála aukin um 3,4 milljarða króna miðað við árið 2025 og heildarfjárheimild til þessara mála er nú yfir 10 milljarðar króna.

Öryggismál þjóðarinnar snúast þó ekki einungis um hafnir og aðbúnað herskipa, flugvelli og loftrýmisgæslu. Á tímum áfalla eða ófriðar getur rof í alþjóðlegum aðfangakeðjum orðið jafn áhrifamikið og önnur ógn. Innviðir fæðuöryggis er því lykilforsenda þess að samfélagið geti haldið uppi nauðsynlegri starfsemi. Þetta er grundvallaratriði í borgaralegum viðbúnaði og þjóðaröryggi.

Margar skýrslur og áætlanir hafa verið unnar á undanförnum árum um matvæli, matvælakerfi og fæðuöryggi. Hins vegar virðist síður liggja fyrir heildstæð greining á tengslum fæðuöryggis við öryggis- og varnarmál, þ.e. hvernig innlend matvælaframleiðsla, aðfangakeðjur og rekstrarhæfi kerfisins falli inn í heildstæða viðbúnaðaráætlun ríkisins á sviði þjóðaröryggis.

Í ljósi aukinnar áherslu á þjóðaröryggi og verulegrar aukningar fjárheimilda til samstarfs- og varnarmála er eðlilegt að spyrja hvort fæðuöryggi sé nægjanlega skilgreint sem hluti af heildstæðri stefnumótun í öryggis- og varnarmálum með skýrum fjármögnuðum aðgerðum. Víða erlendis hefur verið lögð vaxandi áhersla á að hluti varnatengdra skuldbindinga snúi að borgaralegum viðbúnaði og seiglu, vernd mikilvægra innviða, netöryggi, nýsköpun og styrkingu varnartengdra innviða. Í því ljósi er mikilvægt að fá upplýsingar um hvort og með hvaða hætti aðgerðir sem styrkja innlenda innviði innlendrar matvælaframleiðslu, aðfangakeðjur og rekstrarhæfi landbúnaðar geti talist til slíkra óbeinna varnatengdra verkefna, þar á meðal innan þess ramma sem stundum er nefndur sem allt að 1,5% af landsframleiðslu til varnar- og öryggismála.

Hafa ber í huga í samhengi við fæðuöryggi að innviðir landbúnaðar á Íslandi eru víða veikir. Mörg útihús, svo sem fjárhús, fjós og gróðurhús, voru byggð tímabilinu frá 1940 til 1980 og þarfnast endurbóta. Slíkar fjárfestingar eru dýrar og takmörkuð afkoma landbúnaðar í dag ber hana illa sem ýtir undir þá þróun að fleiri kjósa að yfirgefa búskap og færri taka við. Innviðafjárfesting í útihúsum svo sem stuðningur við nýbyggingar, gluggaskipti og bætta einangrun í eldri húsum, og innleiðing tækni við fóðurgjöf eða ræktun gæti lækkað orkukostnað, aukið skilvirkni og afköst, bætt starfsumhverfi og heilt yfir gert starfsemi ólíkra búa hagkvæmari í rekstri. Þar með væru innviðir landbúnaðar sterkari og áfallaþolnari og þekking á framleiðslu bæði viðhéldist og efldist með nýrri tækni og betri aðbúnaði. Fjárfestingar í nútímavæðingu innviða landbúnaðar er því eitt dæmi um hvernig ráðstöfun aukinna fjárheimilda til öryggisog varnamála gæti eflt fæðuöryggi og þar með áfallaþol Íslands.

Með vísan til framangreinds og í tilefni af umræðu um stefnu ríkisstjórnarinnar í öryggis- og varnarmálum óska ég því eftir upplýsingum um eftirfarandi atriði:

a. Er stefnt að því að nýta fjárheimild til varnar- og öryggismála að hluta til þess að efla innviði landbúnaðar, svo sem með stuðningi við endurbætur útihúsa, bættum aðbúnaði, betri tækjabúnaði og aukinni framleiðslugetu, með það að markmiði að styrkja hagkvæmni greinarinnar, nútímavæða innviði og auka þar með viðnámsþrótt samfélagsins?

b. Stendur til að nýta hluta hækkunar fjárframlaga til varnarmála, eða eftir atvikum aðrar fjárheimildir, til að tryggja nýliðun í matvælaframleiðslu og viðhalda framleiðslugetu landsins?

c. Kemur til greina að grípa til tímabundinna aðgerða til að styrkja fjárhagsstöðu bænda og rekstrarskilyrði matvælaframleiðslu, svo sem með sérstöku einskiptisframlagi eða öðrum skuldaléttandi úrræðum, í því skyni að sporna við frekari samdrætti í greininni og efla þannig fæðuöryggi og áfallaþol þjóðarinnar?

d. Hafa aðföng til matvælaframleiðslu verið kortlögð og metin til að tryggja starfsemi hennar í ákveðinn tíma komi til rofs á aðfangakeðjum líkt og nauðsynlegt að gera í löggjöf á sviði eldsneytismála?

(afrit sent á atvinnuvegaráðherra)