„Við höfum ekki þá yfirsýn sem þarf til að taka góðar ákvarðanir“

– Skýrsla um eignarhald á landbúnaðarlandi leiðir í ljós veikleika í regluverki og gagnaskráningu

Mikill hluti lögbýla á Íslandi er ekki í virkri landbúnaðarnotkun, upplýsingar um landnýtingu og eignarhald eru brotakenndar og stjórnvöld hafa ekki þá yfirsýn sem þarf til að taka upplýstar ákvarðanir. Þetta eru meðal helstu niðurstaðna nýrrar skýrslu um eignarhald á landbúnaðarlandi, en höfundar hennar eru Ásdís Hlökk Theodórsdóttir skipulagsfræðingur og Torfi Jóhannesson hjá Nordic Insights. Þau segja einnig að skortur á regluverki um nýtingarskyldu og búsetu, ásamt veikri gagnasöfnun, torveldi markmið um vernd ræktarlands, fæðuöryggi og byggð í dreifbýli. Ný skýrsla um eignarhald á landbúnaðarlandi dregur upp mynd af miklum breytingum á landnotkun og eignarhaldi á Íslandi. Ásdís Hlökk Theodórsdóttir segir að þrátt fyrir að ýmsar niðurstöður komi á óvart sé það ekki síður sláandi hversu takmarkaðar upplýsingar liggi fyrir.

„Við fundum sterkast fyrir því við vinnuna að upplýsingar vantar,“ segir Ásdís.

Þúsundir lögbýla án virks búrekstrar

Samkvæmt skýrslunni eru tæplega 6.800 lögbýli skráð á landinu en aðeins um 2.400 þeirra eru í skráðum landbúnaðartengdum rekstri.

Enn færri, eða um 1.500, fá landgreiðslur sem eru greiðslur sem bændur fá fyrir að uppskera land til fóðurgjafar.

Ásdís segir að þetta komi ekki alveg á óvart en kalli á frekari greiningu. Hún bendir á að í gegnum tíðina hafi lögbýli stundum verið stofnuð á smærri spildum eða lóðum sem erfitt sé að tengja við hefðbundinn búskap.

„Maður saknar þess mjög að geta ekki skoðað staðsetningu, landstærðir og fleiri þætti til að átta sig betur á landslaginu,“ segir hún.

Lögbýlaskráin geymi einungis nöfn jarða og eigenda en gefi ekki upplýsingar um stærð, staðsetningu eða nýtingu lands.

Skortur á heildarsýn um landnýtingu 

Ein helsta niðurstaða skýrslunnar er að ekki sé til heildstæð yfirsýn yfir nýtingu ræktarlands á Íslandi. Þó liggi fyrir nýleg flokkun sem sýni að gott og mjög gott ræktarland sé um 486.000 hektarar en landgreiðslur séu aðeins greiddar til ræktunar á um 90.000 hekturum.

„Við teljum okkur geta sagt að það sé í rauninni ekki vitað hversu mikið af þessu góða ræktarlandi er nýtt,“ segir Ásdís.

Hún bendir á að mikilvægar upplýsingar liggi nú fyrir í mismunandi gagnagrunnum en þær séu ekki tengdar saman. „Við þurfum að geta lesið þessi gögn saman til að átta okkur á stöðunni.“

Skortur á slíkri samkeyrslu valdi því að erfitt sé að meta bæði núverandi og mögulega nýtingu lands, til dæmis þegar land skiptist í margar litlar eignir.

Óvissa um tap ræktarlands

Ásdís segir einnig að ekki liggi fyrir hversu mikið ræktarland hafi farið varanlega undir aðra landnotkun. 

„Skipulagsákvarðanir síðustu áratuga hafa verið teknar á grundvelli ófullkominna upplýsinga,“ segir hún, þar sem samræmd kortlagning ræktarlands sé tiltölulega ný.

Þetta geti haft áhrif á stefnumótun til lengri tíma, meðal annars um vernd ræktarlands og fæðuöryggi.

Erlent eignarhald minna en talið hafði verið

Í skýrslunni kemur fram að erlent eignarhald á lögbýlum virðist ekki eins umfangsmikið og oft hefur verið talið í opinberri umræðu.

Ásdís segir þó að niðurstöður verði að skoða með varúð þar sem erfitt sé að greina eignarhald nákvæmlega úr fyrirliggjandi gögnum. Hún bendir jafnframt á að ný ákvæði í jarðalögum frá árinu 2020 takmarki uppsöfnun jarða.

„Það er komið inn regluverk til að taka á þessu mögulega vandamáli,“ segir hún.

Fjölmennt eignarhald og dánarbú

Skýrslan sýnir jafnframt að hundruð jarða eru í eigu dánarbúa eða fjölmargra eigenda. Um 600 lögbýli eru í eigu dánarbúa og yfir 500 í eigu fimm eða fleiri aðila.

Ásdís segir þetta geta leitt til óvirkrar nýtingar.

„Ef margar jarðir eru í eigu dánarbúa eða í mjög fjölmennu eignarhaldi, er mjög líklegt að þær séu ekki í virkri nýtingu,“ segir hún.

Í sumum nágrannalöndum séu til reglur sem takmarki slíkt eignarhald og Ásdís segir tilefni til að skoða slíkar leiðir hér á landi. 

Veikara regluverk en víða annars staðar

Við samanburð við önnur Norðurlönd, Bretland og reglur Evrópusambandsins kemur fram að færri kvaðir séu hér á landi um nýtingu landbúnaðarlands.

Ásdís bendir á að víða séu gerðar kröfur um búsetu eða nýtingu lands en slíkt sé ekki almennt í gildi hér. Þá séu ákvæði um vernd ræktarlands oft skýrari erlendis.

Hún segir að finna verði jafnvægi milli eignarréttar og almannahagsmuna.

„Þetta er alltaf jafnvægislist, að hamla ekki of mikið en um leið gæta að langtímahagsmunum,“ segir hún.

Tækifæri í ríkisjörðum

Skýrslan bendir einnig á tækifæri í nýtingu lands sem er í eigu ríkisins. Hundruð jarða eru í eigu ríkisins en aðeins hluti þeirra í ábúð.

„Þetta eru talsvert margar jarðir víðs vegar um land og margvísleg tækifæri felast í þeim.“

Ásdís telur að skortur á gögnum endurspegli að hluta viðhorf til landsins. „Maður verður var við það viðhorf að land sé ekki takmörkuð auðlind,“ segir hún.

Hún bendir einnig á að veik hefð sé fyrir samræmdri skráningu og miðlun gagna í stjórnsýslunni. „Við höfum ekki þessa yfirsýn af því að gögnin hafa ekki verið skráð og haldið saman.“ 

Kallað eftir betri gögnum og endurskoðun laga

Í lok skýrslunnar leggja höfundar til margvíslegar úrbætur. Þar vegur þungt að bæta skráningu og gera mögulegt að tengja saman gagnagrunna um land, eignarhald og nýtingu.

„Það er algjörlega nauðsynlegt fyrir stjórnvöld að hafa þessa yfirsýn til að taka upplýstar ákvarðanir,“ segir Ásdís.

Jafnframt er lagt til að lagaramminn verði endurskoðaður, meðal annars með hliðsjón af reglum í nágrannalöndum.