Verða íslenskir bændur áburðarframleiðendur í framtíðinni?
Framleiðsla köfnunarefnisáburðar gæti tekið miklum breytingum á næstu árum. Íslenska nýsköpunarfyrirtækið Atmonia vinnur að þróun nýrrar aðferðar sem nýtir raforku, loft og vatn til að framleiða ammóníak, grunnhráefni köfnunarefnisáburðar. Takist þróunin gætu bændur í framtíðinni framleitt hluta af þeim áburði sem þeir nota sjálfir og þannig dregið úr innflutningsþörf og styrkt fæðuöryggi landsins.
Atmonia var stofnað árið 2016 upp úr rannsóknum við Háskóla Íslands og þróunarstarfi í samstarfi við Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Fyrirtækið hefur þróað nýja rafefnafræðilega aðferð til að framleiða ammóníak úr köfnunarefni úr andrúmsloftinu og vatni með endurnýjanlegri raforku. Markmiðið er að bjóða upp á umhverfisvænni og sveigjanlegri framleiðslu en hið hefðbundna Haber–Bosch-ferli, sem byggir á jarðgasi, háum hita og miklum þrýstingi og veldur umtalsverðri losun gróðurhúsalofttegunda.
Fyrsta afurð Atmonia verður framleiðslubúnaður í 40 feta gámi sem getur framleitt allt að 150 tonn af ammóníaki á ári. Ammóníakið verður síðan unnið áfram í mismunandi áburðarefnasambönd, svo sem ammóníumsúlfat, díammóníumfosfat eða önnur form köfnunarefnisáburðar, allt eftir næringarþörfum þeirra plantna sem ræktaðar eru.
Þessi framleiðsluaðferð gæti haft sérstaka þýðingu fyrir Ísland. Í dag er allur köfnunarefnisáburður fluttur inn og íslenskur landbúnaður því háður alþjóðlegum mörkuðum, flutningum og sveiflum í verði á orku og hráefnum. Samkvæmt áætlunum Atmonia gætu um 70–100 framleiðslueiningar annað allri þörf Íslands fyrir köfnunarefnisáburð. Fyrirtækið gerir jafnframt ráð fyrir samstarfi við innflytjendur áburðar til að tryggja að bændur hafi áfram aðgang að þeim næringarefnum sem mismunandi ræktun krefst.
Framleiðslubúnaðurinn gæti hentað sérstaklega vel búum sem hafa aðgang að eigin raforkuframleiðslu, til dæmis með smávirkjunum, vindorku eða annarri endurnýjanlegri orkugjöf. Slík bú gætu í framtíðinni framleitt hluta af þeim áburði sem reksturinn þarfnast. Einnig má ímynda sér sameiginlegar framleiðslueiningar sem þjóna fleiri búum eða heilum byggðarlögum og skapa þannig ný tækifæri til verðmætasköpunar í dreifbýli.
Framleiðsluaðferðin hefur þegar vakið athygli bæði hér á landi og erlendis. Atmonia hefur hlotið fjölda styrkja og viðurkenninga og fékk nýverið, ásamt samstarfsaðilum sínum, 2,5 milljóna evra styrk frá Evrópusambandinu til verkefnisins EASY – Electrocatalytic Ammonia Synthesis. Verkefnið sameinar rannsóknastofnanir og fyrirtæki frá nokkrum Evrópulöndum með það markmið að þróa og færa þessa framleiðsluaðferð nær markaði.Landbúnaðarháskóli Íslands er einn af samstarfsaðilum EASY-verkefnisins og hefur það hlutverk að meta hvernig þessi nýja framleiðsluaðferð gæti nýst íslenskum landbúnaði. Því er mikilvægt að sjónarmið bænda liggi fyrir strax á þessu stigi þannig að lausnirnar taki mið af íslenskum rekstrar- og ræktunaraðstæðum.
Sem hluti af verkefninu óska Atmonia og Landbúnaðarháskóli Íslands nú eftir þátttöku íslenskra bænda í stuttri könnun. Markmið hennar er að kanna áhuga bænda á framleiðslu köfnunarefnisáburðar á eigin búi, í nágrenni búa eða í sameiginlegum framleiðslueiningum sem gætu þjónað heilu byggðarlagi. Einnig er leitað eftir sjónarmiðum um hvaða tækifæri og áskoranir bændur sjá í slíkri þróun.
Niðurstöður könnunarinnar verða nýttar við áframhaldandi vinnu verkefnisins og gefa mikilvægar upplýsingar um hvort og hvernig slík framleiðsla gæti hentað íslenskum bændum. Um leið verða þær grunnur að mati á tæknilegum, rekstrarlegum og fjárhagslegum forsendum innlendrar framleiðslu á köfnunarefnisáburði.
Ef áform Atmonia ganga eftir gæti þessi framleiðsluaðferð orðið mikilvægt skref í átt að sjálfbærari íslenskum landbúnaði. Ísland býr yfir hreinni endurnýjanlegri raforku, hreinu vatni og sterkri nýsköpunarþekkingu. Með því að nýta þessar auðlindir til framleiðslu á köfnunarefnisáburði gæti kolefnisspor áburðar minnkað, verðmætasköpun innanlands aukist og íslenskur landbúnaður orðið síður háður innflutningi. Um leið myndi fæðuöryggi landsins styrkjast og áhrif sveiflna á alþjóðlegum mörkuðum minnka.
Þótt framleiðsluaðferðin sé enn á þróunarstigi er mikilvægt að hún taki mið af reynslu íslenskra bænda og þeim aðstæðum sem þeir búa við. Við hvetjum því alla bændur til að gefa sér nokkrar mínútur og svara könnuninni. Með þátttöku sinni geta þeir lagt sitt af mörkum til að móta lausn sem gæti í framtíðinni orðið mikilvægur þáttur í sjálfbærum, samkeppnishæfum og öflugum íslenskum landbúnaði.
Höfundur er aðjunkt við Landbúnaðarháskóla Íslands.
