Veður, stríð og viðkvæmir matvælamarkaðir

Christian Anton Smedshaug, norskur hagfræðingur sem lengi hefur fjallað um landbúnað og fæðuöryggi, vakti nýlega athygli á því að nokkrir áhættuþættir séu nú að leggjast saman á alþjóðlegum kornmörkuðum. Mest ber þar á vaxandi óvissu við Svartahaf. Stríðið milli Rússlands og Úkraínu hefur í auknum mæli náð til mikilvægra framleiðslu-, orku- og flutningsmannvirkja og þar skiptir kornútflutningur verulegu máli.

Rússland er stærsti hveitiútflytjandi heims og Úkraína er einnig meðal mikilvægustu kornútflytjenda. Um rússneskar hafnir fer auk þess verulegt magn af hveiti frá Kasakstan. Truflanir á útflutningi um Svartahaf hafa því áhrif langt út fyrir stríðssvæðið. Að undanförnu hafa árásir á hafnir raskað starfsemi þeirra sem og annarra innviða sem tengjast vöruflutningum. Útflutningur um hafnir í Úkraínu hefur því dregist verulega saman. Þetta hefur leitt til hækkana á kornverði og frekari truflanir á útflutningi gætu þrýst verði enn hærra. Áhrifin geta einnig náð til jurtaolíu og maís.

Minnkað framboð á kornvörum

Á sama tíma glíma hlutar Evrópu við mikinn hita og þurrka. Smedshaug bendir í viðtali við NRK á að minni fóðurframleiðsla innan sambandsins geti orðið til þess að evrópskir bændur þurfi að kaupa meira korn í haust og vetur. ESB-lönd gætu þannig þurft meira af framleiðslunni fyrir eigin búfjárhald og haft minna svigrúm til útflutnings. Hækkandi fóðurverð eða minna framboð á fóðri mun fyrr eða síðar hafa áhrif á mjólkur- og kjötframleiðslu.

Við þetta bætist óvissa um uppskeru í öðrum stórum framleiðslulöndum. Það er samspil þessara þátta sem skiptir mestu máli. Heimsmarkaðurinn getur að jafnaði tekið við staðbundnum uppskerubresti á afmörkuðum svæðum. Slök uppskera í einu landi þarf ekki að hafa mikil áhrif ef góð uppskera fæst annars staðar, birgðir eru nægar og hægt er að flytja afurðir greiðlega milli markaða.

En þessi geta heimsmarkaðarins til að jafna út sveiflur er ekki ótakmörkuð. Ef útflutningur frá einu mikilvægasta kornsvæði heims raskast á sama tíma og uppskera verður fyrir skakkaföllum annars staðar minnkar svigrúmið og tiltölulega lítil breyting á framboði á einu svæði getur haft meiri áhrif á verð en ella.

Þetta þýðir ekki að heimurinn sé að verða uppiskroppa með korn. Góð uppskera á öðrum svæðum getur breytt myndinni hratt og alþjóðlegir markaðir hafa mikla getu til að bregðast við. En það er ekki nóg að varan sé framleidd einhvers staðar í heiminum. Hún þarf líka að vera tiltæk á markaði og hægt þarf að vera að flytja hana þangað sem hennar er þörf.

Hvers virði er fæðuöryggi?

Þessi þróun er umhugsunarefni fyrir Ísland. Við munum áfram reiða okkur að verulegu leyti á innflutning matvæla og aðfanga til landbúnaðar og alþjóðleg viðskipti eru okkur nauðsynleg. Innflutningur og innlend framleiðsla eru hins vegar ekki andstæður þegar rætt er um fæðuöryggi. Eigin framleiðslugeta er ein af þeim vörnum sem samfélagið hefur þegar óvissa eykst á alþjóðlegum mörkuðum.

Fæðuöryggi snýst ekki aðeins um hvort hægt sé að kaupa tiltekna vöru á heimsmarkaði á venjulegum tímum. Það snýst einnig um hvað gerist þegar framboð minnkar, flutningsleiðir raskast, fleiri lönd keppa um sömu vörurnar eða verð hækkar skyndilega. Þá skiptir máli að hafa framleiðslugetu fyrir hendi hér heima. Framleiðslugetu sem hefur glatast er ekki hægt að byggja upp aftur með skömmum fyrirvara þegar á þarf að halda.

Atburðirnir við Svartahaf og erfið veðurskilyrði í Evrópu minna á að alþjóðlegir matvælamarkaðir eru háðir veðri, stríði, flutningum og stjórnmálum. Alþjóðleg viðskipti eru mikilvægur hluti af fæðuöryggi okkar, en þau eru ekki trygging fyrir því að framboð verði ávallt nægt, óháð því sem gerist annars staðar í heiminum.

Þess vegna er ástæða til að líta á innlenda matvælaframleiðslu sem hluta af viðnámsþrótti samfélagsins. Því meiri sem óvissan verður á alþjóðlegum mörkuðum, þeim mun meira virði hefur það að geta framleitt matvæli hér heima.

Höfundur er hagfræðingur.