Upplýst umræða um matarútgjöld heimila

Höfundur: Margrét Gísladóttir

Umræða um matvælaverð á Íslandi er gjarnan fyrirferðarmikil og snýst oft um samanburð á krónutöluverði milli landa. Slíkur samanburður segir þó aðeins hálfa söguna og hagfræðilega séð skiptir meira máli hversu stór hluti ráðstöfunartekna heimila fer í mat en hvað varan kostar í krónum talið. Það hlutfall er lykilmælikvarði á raunverulegt aðgengi fólks að mat og þar með lífskjör.

Þegar horft er á hlutdeild matar í heildarútgjöldum heimila kemur í ljós að Ísland stendur nokkuð vel í samanburði við lönd Evrópusambandsins. Þegar hlutfallið er hátt merkir það einfaldlega að matur og drykkur er dýr í samanburði við tekjur og þegar það er lágt er því öfugt farið.

Samkvæmt nýjustu gögnum frá Eurostat (fyrir árið 2024) verja íslensk heimili um 12,9% af heildarútgjöldum sínum í mat og óáfenga drykki. Hlutfallið er nú sem áður undir meðaltali ESB, sem er um 13,2%. Líkt og fyrr er Ísland á svipuðu róli og Norðurlöndin innan ESB þar sem hlutfallið er 13,1% í Svíþjóð, 12,7% í Finnlandi og 11,8% í Danmörku. Áfram er hlutfallið hæst í Rúmeníu (23,1%) og lægst í Lúxemborg (9,3%), sem endurspeglar lífskjör.

Mikilvægi í ESB-umræðu

Þetta þýðir að þó svo að við Íslendingar förum ekki varhluta af því að verðlag á mat á Íslandi sé með því hæsta í Evrópu, þá er staðan sú að matarútgjöld leggjast svipað þungt á íslensk heimili og á hinum Norðurlöndunum. Það skýrist meðal annars af því að tekjur skipta sköpum í heildarmyndinni, þ.e. eftir því sem tekjur hækka, lækkar hlutfall útgjalda sem fer í nauðsynjar eins og mat. Þess vegna eru hæstu hlutföllin í löndum á borð við Rúmeníu og Slóvakíu, þar sem heimili verja allt að 20–23% ráðstöfunartekna sinna í mat, þó svo verðlag þar sé langt um lægra en hér á landi. Þessi staðreynd er lykilatriði í umræðu um matvælaverð á Íslandi og ekki síður í umræðunni um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Talsmenn ESB-aðildar hafa oft bent á að aukinn innflutningur og afnám tolla gæti lækkað matvælaverð til neytenda. Hins vegar sýna evrópskar tölur að lægra verð tryggir ekki sjálfkrafa lægra útgjaldahlutfall. Í mörgum löndum þar sem matur er ódýrari í krónum talið er hlutfall matarútgjalda einmitt hærra. Ástæðan er einföld: tekjur eru lægri. Þetta undirstrikar að lífskjör ráðast af samspili verðs og launa – ekki öðru hvoru einu og sér.

Horfa þarf á heildarmyndina

Þá þarf einnig að horfa til þess hvað mótar verðlag á Íslandi. Þar vega þættir eins og launakostnaður, flutningskostnaður, smæð markaðarins og dreifingarkerfi þungt. Þessir þættir verða áfram áskorun, hvort sem við erum innan ESB eða ekki.

Auk þess snýr málið að fleiru en verði. Innlend matvælaframleiðsla gegnir mikilvægu hlutverki í byggðamálum og fæðuöryggi. Evrópa hefur á síðustu árum í auknum mæli rætt mikilvægi þess að tryggja stöðugt aðgengi að mat, sérstaklega í ljósi alþjóðlegra áfalla. Í því samhengi er spurningin ekki aðeins hvað matur kostar, heldur líka hvaðan hann kemur og hvernig aðgengi að honum er tryggt þegar upp koma áföll. Í þeirri heildarmynd flækist nokkuð ESB-umræðan.

Hún snýst ekki aðeins um lægra verð í búðinni, heldur um jafnvægi milli neytendahagsmuna, framleiðslu og fæðuöryggis til lengri tíma. Nálgast þarf umræðuna af yfirvegun og í réttu samhengi hlutanna því að öðrum kosti munum við búa við óraunhæfar væntingar um grasið hinum megin við lækinn.