Umfang greininga og staða innleiðingar í ársbyrjun 2026 – ræktun gegn riðu

Höfundur: Eyþór Einarsson, ráðunautur á búfjárræktar- og þjónustusviði RML.

Arfgerðargreiningar ársins 2025 voru þær umfangsmestu fram til þessa í sauðfjárræktinni. Niðurstöður skiluðu sér fyrir u.þ.b. 79 þúsund sýni. Þetta er fjölgun um 9% milli ára. Sýnin tilheyra 996 búum, þar af voru 822 bú sem létu greina 5 eða fleiri. Megnið af þessum sýnum voru tekin að vorinu, eða um 70%. Þetta gekk í raun allt eins og í sögu.

Mynd 1. Skipting ærstofnsins, samkvæmt skráningum í Fjárvís í ársbyrjun 2026. Um 11% ánna í landinu bera verndandi (V) eða mögulega verndandi (MV) arfgerðir. Í heildina hafa um 26% ánna fullgilda arfgerðargreiningu.

Staðan á innleiðingu verndandi arfgerða

Á hverju hausti eru tekin stór skref í þá átt að byggja upp sauðfjárstofn í landinu sem hefur mótstöðu gegn riðuveiki. Mörg bú setja nánast eingöngu á gimbrar sem bera einhverja vernd og á móti er lógað fullorðnum ám sem aðallega bera villiarfgerðina eða eru ógreindar. Ef horft er á ærstofninn í heild þá bera nú 11% ánna V (verndandi) eða MV (mögulega verndandi) arfgerð. Um 73% ánna eru ógreindar, líkt og fram kemur á mynd 1, en líklegast er að megnið af þeim ám beri villigerðina. Sá hluti ánna sem hefur greiningu og ber V eða MV arfgerðir er fyrst og fremst yngsta féð en breytingin hefur nánast öll átt sér stað með þrem yngstu árgöngunum. Í ásetningshópnum frá því í haust eru 27% gimbranna með græn flögg og þar til viðbótar eru gimbrar sem hafa grænröndótt flögg í Fjárvís, sem þýðir að út frá ætterni er hægt að fullyrða að þær beri einhverja vernd. Fullgild greining er á 41% gimbranna sem settar voru á í haust. Á næstu 6 til 8 árum þarf að halda siglingunni áfram og stefna á þeim tíma að því að yfir 90% ásetningsgimbra beri græn flögg.

Lifandi hrútar samkvæmt Fjárvísi á búum sem skilað hafa skýrsluhaldi fyrir 2025 eru 16.447. Í heildina eru 36% af þessum hrútum sem bera V og MV arfgerðir. Þetta hlutfall er þó raunverulega aðeins betra þar sem á einstaka búum hefur ekki verið hirt um að „fella“ hrúta sem eru þó raunverulega gengnir til feðra sinna. Skora þarf á bændur að taka til í þessu svo draugarnir séu ekki að skekkja myndina. Ef yngsti árgangurinn er skoðaður sérstaklega þá voru settir á í haust rétt um 6.600 lambhrútar. Af þeim eru 48% með V eða MV arfgerðir. Nú eru skráðir á lífi (lambhrútar og fullorðnir) 3.756 hrútar sem bera ARR samsætuna og þar af 258 arfhreinir. Fjöldi þeirra nánast fimmfaldast á milli ára. Hrútar með MV/N eða MV/MV arfgerðir eru 2.254 . Hrútum sem bera tvö græn flögg (V/V, V/MV eða MV/MV) fjölgar um nærri 450 milli ára en þeir eru nú 1.054.

Landsáætlun um útrýmingu riðuveiki kom út sumarið 2024. Þar var lagt upp með að skipta búum í áhættuflokka m.t.t. riðuveiki og sett fram markmið um innleiðingu verndandi arfgerða fyrir hvern flokk. Um síðustu áramót var síðan gefin út reglugerð sem byggir á landsáætluninni. Í kjölfarið hefur Matvælastofnun kunngert bændum hvernig bú þeirra eru flokkuð m.t.t. áhættu. Þegar því verður lokið er gert ráð fyrir að í Fjárvísi opnist mælaborð þar sem bændur geta skoðað stöðuna á sínu búi, hver markmiðin eru fyrir búið og hvernig gangi að ná þeim.

Tafla 1. Samanburður á stöðu innleiðingar verndandi og mögulega verndandi arfgerða milli áhættuflokka.

Í töflu 1 er gerður samanburður á stöðu ræktunar gegn riðu milli áhættuflokkanna samkvæmt gögnum í Fjárvísi í ársbyrjun. Niðurstöður sem þarna birtast byggja á upplýsingum frá 1.407 búum sem skilað hafa gögnum fyrir framleiðsluárið 2025. Í töflunni er þó sleppt fjórða flokknum, sem eru riðubú. Til að gefa einhverja mynd af því hversu mörg bú eru eitthvað komin af stað þá er skoðað hlutfall búa sem hafa yfir að ráða a.m.k. einum hrút sem er arfgerðargreindur með V eða MV arfgerð. Í heildina finnast slíkir hrútar á 72% búa. Áhættubúin eru lengst komin í innleiðingunni, þar er þriðjungur búanna með alla hrúta greinda með V eða MV og í heildina eru 69% af hrútunum sem tilheyra áhættubúunum með græn flögg og 26% ánna. Hins vegar er aðeins lítill hluti búa í þessum flokki sem ná markmiðum þeim sem sett voru í landsáætlun um ásetning haustið 2025. Það er vegna þess að fyrir þennan flokk eru markmiðin háleitust. Hrútastofn þessara búa á að vera 100% með V eða MV og þar af 25% með V/V eða V/MV. Þessi markmið eru sett fram sem einföld mælistika til að hvetja menn áfram. Vissulega er þó meginmarkmiðið að setja sem flestar gimbrar á sem bera V eða MV og því geta bændur breytt stöðunni með því hversu mikið þeir nota einstaka hrúta og með því að nota sæðingar. Hér eru margir sem eru að standa sig afar vel en á hluta búanna þarf að herða róðurinn og skerpa á stöðunni gagnvart markmiðunum.

Áframhaldið

Gangur í innleiðingu á verndandi arfgerðum gengur í raun afar vel. Þátttaka í sæðingum og í arfgerðargreiningum hefur verið geysilega góð. Innleiðingin er á fullri ferð og hratt stækkar sá hluti stofnsins sem ber hin góðu gen. Á þessu ári er búist við að umsvif í riðuarfgerðargreiningum haldi áfram að aukast þar sem hrútum fjölgar sem eru arfblendnir og enn er hlutfall arfhreinna hrúta tiltölulega lágt. Lagt er upp með að fyrirkomulag sýnatökunnar verði með sama hætti og síðustu ár, þ.e.a.s. að hægt er panta sýnahylki í gegnum heimasíðu RML. Öllum sýnum skal síðan skilað inn til RML, þar sem áfram eru það starfsstöðvarnar á Hvanneyri og í Reykjavík sem safna sýnunum saman og munu koma þeim í greiningu hjá Matís, sem nú hefur tekið við keflinu af Íslenskri erfðagreiningu. Uppfærðar reglur um hvatastyrki og verð ársins 2026 verður kynnt á vef RML á næstu dögum. Opið er fyrir pantanir á hylkjum og bændur hvattir til að huga að því fyrr en seinna að tryggja sér sýnatökubúnað fyrir vorið.