Tollkvótar og vöruverð til neytenda

Síðustu vikur hefur verið tekist á um fyrirkomulag við úthlutun tollkvóta fyrir búvörur. Félag atvinnurekenda hefur farið mikinn í þeirri umræðu og fullyrt að aðrar úthlutunaraðferðir, einkum auðvitað ókeypis úthlutun, myndu skila sér í lækkuðu verði til neytenda.

En er það svo að núverandi fyrirkomulag á útboði tollkvóta fyrir búvörur hækki verð þeirra til neytenda?

Einföld hagfræði segir okkur að svarið er afdráttarlaust nei. Af hverju?

Örlítil markaðshagfræði

Ástæðan er sú að í grundvallaratriðum ræðst verð á markaði af eftirspurn neytenda og framboðnu magni. Magn tollkvóta er fast. Því breytist framboð viðkomandi búvara ekki hvernig svo sem tollkvótunum er deilt út til innflytjenda, að því gefnu að þeir séu nýttir að fullu.

Þessa tiltölulega einföldu staðreynd má leiða út með hjálp eftirspurnar- og framboðsfalla úr markaðsfræðinni, sjá meðfylgjandi mynd.Myndin lýsir markaði fyrir einhverja búvöru. Hún sýnir annars vegar eftirspurnarfall neytenda eftir viðkomandi vöru og hins vegar framboðið sem samanstendur af innfluttu magni samkvæmt tollkvótum að viðbættu framboði innlendra framleiðenda. Magnið samkvæmt tollkvótum er fast. Innlenda framboðið vex með hækkandi markaðsverði. Markaðsverðið sem neytendur þurfa að greiða myndast þar sem eftirspurnin er jöfn framboðinu. Í myndinni gerist það við verðið p*.

Myndin sýnir glögglega að markaðsverðið haggast ekki hversu hátt verð innflytjendur greiða fyrir tollkvóta eða hvernig þeim er yfirleitt úthlutað svo framarlega sem viðkomandi magn er flutt inn.

Gróði innflytjenda af því að nýta tollkvóta ræðst hins vegar algerlega af því hvað þeir þurfa að greiða fyrir hann. Hann getur verið mjög mikill ef þeir fá tollkvótann ókeypis. Hann verður lítill sem enginn ef þeir þurfa að kaupa hann fullu verði á samkeppnismarkaði. Mismunurinn rennur til seljanda tollkvótans, þ.e. ríkissjóðs, og þannig óbeint til skattgreiðenda/neytenda.

En dregur núverandi fyrirkomulag á útboði tollkvóta fyrir búvörur úr samkeppni við innlenda búvöruframleiðslu?

Aftur er svarið nei. Samkeppni innfluttra búvara samkvæmt tollkvótum við innlenda framleiðslu felst einvörðungu í stærð (magni) tollkvótanna. Það er innflutta magnið samkvæmt tollkvótum sem skapar samkeppni við innlenda framleiðendur og ræður því hversu mikið markaðsverðið á viðkomandi búvöru lækkar. Hversu mikið innflytjendur greiða fyrir tollkvótana og hvernig það verð er ákvarðað breytir engu um þessa samkeppni svo framarlega sem verðið er ekki svo hátt að tollkvótinn sé ekki nýttur til fullnustu.

Hitt er síðan annað mál, sem þó er rétt að hafa huga, að vel framkvæmt útboð á tollkvótum eykur samkeppni um þá og auðveldar aðgang nýrra innflytjenda. Hvort tveggja ýtir undir að hagkvæmustu innflytjendur hverju sinni annist þennan innflutning sem er í samræmi við þjóðarhag.

Niðurstaða greiningar

Niðurstaðan er því sú að fyrir- komulagið sem valið er við úthlutun tollkvóta hefur engin áhrif á marksverð vörunnar en stýrir fyrst og fremst því hverjum ávinningurinn fellur í skaut. Útboð kvótanna tryggir að samfélagið (ríkissjóður) fá hluta hans í sinn hlut.