Stubblengdin skiptir máli

Nú líður að fyrsta slætti hjá flestum kúabændum hérlendis og af því tilefni er gott að rifja upp að stubblengdin á grasi til votheysgerðar, svokölluð söxun heysins, skiptir miklu máli en hún á þó ekki að vera einhver stöðluð stærð heldur breytileg eftir þurrefni þess sem er verið að verka.

Til eru ótal erlendar rannsóknir á því hvaða lengd af grasi hentar best til votheysgerðar og eru flestar þeirra á einn veg, þ.e. að sé þurrefnið hátt á að stytta stubblengdina en sé þurrefnið lágt á að saxa grasið minna.

Saxa til að þjappa betur

Ástæða þess að bændur fóru að saxa hey sitt verulega hér áður fyrr var til þess að gera það betur tækt til þjöppunar. Nýslegið gras er nefnilega mjög loftmikið í raun og það loft þarf að losna við þegar heyið er sett í votverkun. Ef súrefni er inni í heyinu geta óæskilegar örverur náð að dafna þar og valdið hita, skemmdum og næringarefnatapi á fóðrinu. Sé heyið vel saxað pakkast það betur saman þegar það er sett í votheysstæðuna og fyrir vikið verða til færri staðir þar sem loft getur falist.

Í reynd þýðir þetta að vel söxuð uppskera nær stöðugum, súrefnis- lausum aðstæðum mun hraðar með tilheyrandi áhrifum á fóðurverkunina.

Ekki áhersluatriði

Undanfarin ár hefur stubblengdin ekki verið afgerandi þáttur þegar kemur að því að verka hey í stæður og skýringin á því er einfaldlega sú að undanfarna áratugi hafa orðið miklar breytingar á tækjabúnaði sem bændur nota við stæðugerðir.

Tækin sem notuð eru í dag eru einfaldlega öðruvísi og þyngri en þau sem voru notuð hér áður fyrr, og því er hægt að þjappa miklu betur nú orðið nokkuð óháð stubblengdinni.

Auðvitað reyna flestir að saxa heyið vel og með snaraukinni notkun á búnaði sem saxar heyið verulega, eins og t.d. múgsaxa, hafa allar forsendur til bættrar stæðuverkunar gjörbreyst. Það sem kann þó að vanta eru ráðleggingar um hve mikla söxun ætti að stefna að.

Kostir söxunar

Fyrrnefndir kostir söxunar, þ.e. til að bæta þjöppun, eru alls ekki einu kostirnir við söxun heldur hefur hún einnig áhrif á fóðurverkunina og átlyst kúa. Kýr vilja nefnilega allra helst éta fóður sem er auðvelt að innbyrða og jórtra á. Ef stubblengd fóðursins er löng hefur það þannig bein áhrif á át kúnna og mjólkurframleiðsluna.

Norsk rannsókn hefur t.d. sýnt fram á að söxun fóðurs, úr 15 cm að jafnaði í 2 cm, minnkar áttímann hjá kúnum á dag um 40-45 mínútur. Sé fóðrið mikið saxað þurfa þær einfaldlega að verja minni tíma í að éta og tyggja og geta þess í stað legið og jórtrað. Jórtrunin verður líka afkastameiri sem svo aftur leiðir til meiri mjólkurframleiðslu!

Það er því margt að vinna við að saxa fóðrið niður fyrir kýrnar en vissulega má líka gera það í fóðurvagni, þ.e. sé votheyið ekki nógu mikið saxað þá er hægt að nota fóðurvagn með skurðarbúnaði til að sjá um að koma fóðrinu á það form sem hentar mjólkurkúm best.

Rétt stubblengd?

Við stæðugerð eru í dag oftast notaðir einhvers konar múgsaxar eða sérstakir heyvagnar og eru þessi tæki oftast með stillanleg hnífaborð sem hægt er að breyta til að fá mismunandi stubblengd heysins. Eftir því sem næst verður komist eru ekki til hérlendar leiðbeiningar um „rétta stubblengd“, enda sýna erlendar ráðleggingar að hér er ekki um eina gullna lengd að ræða heldur eitthvað sem þarf að breytast í takti við uppskeruna. Víða erlendis er talað um fræðilega stubblengd og eru þá oft nefndar tölur í kringum 20 til 25 millimetra. Þetta bil hefur reynst veita gott jafnvægi milli þjöppunarhæfni og fóðurgæða.

Við þessa lengd er grasið nógu stutt til að þjappast vel svo gerjun votheysins verði góð, en á sama tíma er stubblengdin ekki styttri en svo að hún hentar vel í fóður fyrir mjólkurkýr, þ.e. vambarstarfsemin verður eðlileg.

Breskar leiðbeiningar

Það er þó ljóst að með aukinni söxun verður líka tap á velli, þ.e. heyið verður hreinlega eftir á túninu þar sem það næst ekki allt upp. Það þarf því að fara einhvern milliveg í þessu öllu saman. Í Bretlandi er bændum t.d. ráðlagt að horfa til þurrefnisinnihalds uppskerunnar og stilla af söxunina í samræmi við þurrefni heysins. Sé það vel þurrt á velli, eigi að miða að því að saxa það vel en sé verið að hirða það heldur blautt sé betra að saxa það minna.

Hinar bresku ráðleggingar eru á þá leið að sé um blaðmikla uppskeru að ræða og þurrefnið >32% þá eigi að stefna að 3-5 cm stubblengd. Ef þurrefnið er 28-30% þá sé rétt að miða við 5 cm stubblengd en ef heyið er blautt og þurrefnið undir 28% þá þurfi að auka stubblengdina jafnt og þétt og sé heyið ekki nema 22% þurrefni eigi að miða við 10 cm stubblengd.

Slá oftar?

En það er meira en stubblengdin sem skiptir máli, aukin tíðni á slætti hefur einnig mikil áhrif á gæði votheysins sem fóður fyrir mjólkurkýr. Erlendis hefur á undanförnum áratugum orðið stökkbreyting á sláttuatferli bænda og þannig hafa flestir kúabændur farið úr því að slá sjaldan og taka mikið inn í einu yfir í að slá oftar en fá heldur minna inn hverju sinni. Með sífellt betri tæknibúnaði er nefnilega orðið auðveldara en áður að slá oftar, þó svo að uppskeran hverju sinni sé mögulega ekki gríðarlega mikil. Þetta þarf auðvitað hver og einn bóndi að skoða fyrir sig, þ.e. hvort það borgi sig að auka tíðnina með tilheyrandi kostnaði en kostirnir, a.m.k. erlendis, eru skýrir: aukið orkuinnihald og meltanleiki fóðursins sem leiðir til aukinnar átlystar kúa og þar með mjólkurframleiðslu.

Samkvæmt tölum frá Bretlandi eru kostirnir við að slá grasið fimm sinnum, í stað þess að slá tvisvar eins og hefðbundið er, þeir að heildaruppskeran jókst og fór úr 12,7 tonnum af þurrefni á hektara í 17,1 tonn og próteinhlutfall grassins jókst að jafnaði og fór úr 14,8% í 18,5%. Þessa kosti, auk þekktra áhrifa aukinnar tíðni á slætti á afurðasemi kúa, þarf svo að vega og meta á móti kostnaði við heyskapinn eins og gefur að skilja.

Heimildir m.a. Buskap 2025/1 og ForFarmers.co.uk