Sjálfbær landnýting

Höfundur: Bryndís Marteinsdóttir, sviðsstjóri á sviði sjálfbærrar landnýtingar

Í hugum margra eru gróður og jarðvegur svo sjálfsögð fyrirbæri að við áttum okkur ekki á því að þetta eru meðal okkar allra mikilvægustu auðlinda – auðlindir sem allt okkar líf byggir á.

Þessar auðlindir eru grunnurinn að lífsnauðsynlegum vistkerfisferlum og þjónustum s.s. kolefnisbindingu, matvælaframleiðslu, vatns- og næringarefnahringrásinni og frumframleiðni. Líkt og með aðrar auðlindir eru þær takmarkaðar og við þurfum að hugsa vel um þær.

Í samráðsgátt stjórnvalda liggja nú fyrir drög að reglugerð um sjálfbæra landnýtingu, drög sem hafa það m.a. að markmiði að tryggja sjálfbæra nýtingu þeirra auðlinda sem liggja í gróðri og jarðvegi. Þessi reglugerð snýr ekki einungis að þeirri nýtingu sem fellur undir landbúnað, heldur einnig nýtingu vegna umferðar fólks og ökutækja og vegna framkvæmda. Við mat á því hvort auðlindanýting er sjálfbær, út frá umhverfislegu sjónarhorni, er oftast horft til tveggja þátta. Í fyrsta lagi að auðlindin sé í því ástandi að hún sé hæf til nýtingar og í öðru lagi að nýtingin gangi ekki á auðlindina og tryggt sé að komandi kynslóðir geti notið hennar.

Það er alþekkt þegar kemur að nýtingu sjávarauðlinda að þegar stofnstærð fiska fer niður fyrir ákveðin mörk, er engin veiði leyfð, óháð því hvort stofnstærðin er að aukast eða minnka. Unnið er að stjórnunar- og verndaráætlunum fleiri tegunda og auðlinda, t.d. rjúpunnar, þar sem sömu skilgreiningu á sjálfbærri auðlindanýtingu er fylgt.

Það er í þessum anda sem reglugerðin um sjálfbæra landnýtingu er gerð. Ef ástand gróðurauðlindarinnar fer niður fyrir ákveðin mörk, er ekki hægt að nýta hana á sjálfbæran hátt, jafnvel þó að vistkerfið sé í framför.

Þegar kemur að mati á ástandi auðlindar og áhrifum beitarnýtingar á hana er byggt á nálgun sem er viðurkennd í dag og m.a. notuð í Bandaríkjunum, Nýja-Sjálandi og Mongólíu. Þar er ástand lands metið út frá því hversu mikil frávik það sýnir frá sambærilegu svæði í góðu ástandi. Þannig er hægt að meta ástandið, út frá fyrir fram gefnum mælibreytum og fylgjast með því hvernig það er að breytast. Nýtingin er svo aðlöguð að ástandi hvers tíma með það að markmiði að hámarka afköst beitarlandsins.

Ljóst er að margar nýjar áskoranir felast í þessari reglugerð. Það er einmitt eitt af hlutverkum Lands og skógar, í samvinnu við heimafólk, landeigendur, notendur auðlindanna og aðra, að takast á við þessar áskoranir á farsælan hátt. Miklir möguleikar felast í landbótaáætlunum og hægt er að útfæra þær með ýmsum hætti, jafnvel gjörólíkt því sem áður hefur tíðkast.

Þegar öllu er á botninn hvolft erum við öll að stefna að því sama. Við viljum tryggja blómlega byggð á öllu landinu sem byggir á sjálfbærri auðlindanýtingu, virðingu við hefðir og sátt við fólk og náttúru.