Ræktun Inkakorns í þróun á Íslandi

Inkakorn (Chenopodium quinoa Willd.), eða kínóa, er planta af skrauthalaætt (Amaranthaceae). Hún á uppruna sinn í Andesfjöllum Suður-Ameríku þar sem hún hefur gegnt mikilvægu hlutverki sem matjurt í um 6000 ár.?Inkakorn er ræktað víða um heim við fjölbreytileg skilyrði, allt frá fjallgörðum til sjávarmáls, og býr að gríðarlegum genafjölbreytileika.  

 

Uppskera getur numið allt að 4 tonnum á hektara við kjöraðstæður. Afurðir plöntunnar eru helst tvær; fræið og laufblöðin. Laufblöðin eru æt og því nýtileg sem fóður og sem salat. Fræið er einnig nýtt bæði til manneldis og sem skepnufóður. Próteinmagn þess er hátt, um 14%, og samsetningin heppileg með tilliti til lífsnauðsynlegra amínósýra. Þar við bætist að fræ inkakorns er laust við glúten. Sá eiginleiki er ekki síst ástæða mikillar eftirspurnar til inkakorns í hinum vestræna heimi á undanförnum árum. Framleiðsla hennar hefur því aukist til muna víða um heim.  

 

 

Með hliðsjón af fjölbreyttum eiginleikum og aðlögunarhæfni plöntunnar tilnefndi Alþjóðamatvælastofnunin (FAO) Inkakorn sem eina af mikilvægustu matjurtum heims til að stuðla að fæðuöryggi á næstu öldum. 

 

Fyrstu heimildir frá 1958

 

Fyrstu heimildir um ræktun Inkakorns á Íslandi eru frá 1959, en í ársriti Garðyrkjufélags Íslands segir Einar I. Siggeirsson frá ræktun Ólafs Þorgrímssonar hæstarréttarlögmanns. Árið 1958 sáði Ólafur fræjum fimm afbrigða plöntunnar sem öll voru ættuð úr Andesfjöllunum, en þau hafði hann fengið send frá landbúnaðarráðuneytinu í Perú. 

 

„Fræinu var sáð hér 25. maí og spíraði fljótt og vel. Kom það upp 6–10 dögum eftir sáningu. Það óx vel og varð 80–110 cm á hæð, þvermál stönglanna 2–12 mm, sem fór nokkuð eftir afbrigðum. Blöðin voru stór, þétt og safarík. Kornið blómstraði 26. júlí til 5. ágúst, en náði ekki alveg fullum þroska um haustið,“ segir í Garðyrkjuritinu. 

 

Starfsmenn Bændaskólans á Hvanneyri stóðu að prófunum á ræktun Inkakorns á Íslandi árið 1993. Þremur afbrigðum var sáð 4. júní en plöntur komu upp 18. júní. Nokkrar plöntur voru aldar upp í gróðurhúsi og var þeim plantað út 28. júní. Segir í tilrauna­skýrslu Bændaskólans á Hvanneyri að blómgun plöntunnar hafi verið að byrja 10. og 11. ágúst þegar mikið frost gerði í tvær nætur. Eyðilögðust þá blómvísarnir og ekkert varð úr uppskeru.  

 

Uppskorið fræ

 

Árin 2008 og 2009 framkvæmdu starfsmenn Landbúnaðarháskóla Íslands prófanir á danskri kynbótalínu á Korpu í Reykjavík. Arfgerðin hafði gefið góða raun á norðlægari slóðum og fengust vaxtarlegar plöntur og spírandi fræ úr prófunum bæði árin. Framreiknað fræmagn uppskeru ársins 2009 samsvaraði 2,2 tonnum á hektara. Árið 2010 var fræjum frá uppskeru LbHÍ 2009 sáð á tilraunastöð skólans á Möðruvöllum í Hörgárdal en hún skilaði ekki ásættanlegri uppskeru.   

 

 

Vitað er um tvo garðyrkjumenn sem hafa prófað að rækta Inkakorn í heimagörðum sínum á undanförnum árum. Jón Guðmundsson, garðyrkjufræðingur á Akranesi, sáði tveimur yrkjum, sem hann keypti frá Bretlandi, í aprílmánuði árið 2014. Plönturnar spíruðu inni en voru síðan færðar út í kalt en frostfrítt gróðurhús. Um tíu plöntum var síðan plantað út í matjurtagarð í byrjun júní, og að sögn Jóns urðu þær um 80 cm að hæð. Um haustið uppskar hann nokkra tugi gramma af Inkakorni.  

 

Þá sáði Tómas A. Ponzi kólumbísku fræi í óupphitað gróðurhús í Mosfellsdal árið 2016.

„Plantan varð um 2 metrar á hæð með mikið af blómum sem aldrei náðu að blómstra þegar komið var fram á haust og rakinn tók völdin,“ segir Tómas. 

 

Áframhaldandi prófanir í sumar

 

Þó prófanir á inkakorni hérlendis hafi ekki verið miklar má þó draga einhvern lærdóm af þeim. Þær prófanir sem farið hafa fram hér á landi sýna að velja þarf þær arfgerðir sem aðlagaðar eru tempruðu loftslagi til þess að ná fram spíruðu fræi við lok vaxtartíma, sem er um 100 dagar. Lengd vaxtartíma hefur í sumum tilfellum komið í veg fyrir þroskun fræja en veðurskilyrði hérlendis hafa þó vænkast og mögulegur ræktunartími hefur lengst í báða enda. 

 

 

Í sumar stendur Landbúnaðar­háskóli Íslands, með stuðningi frá Nýsköpunarsjóði námsmanna og Framleiðnisjóði landbúnaðarins, fyrir áframhaldandi prófunum á þessari spennandi matjurt. Markmiðið með verkefninu er að þróa leiðir til ræktunar á Inkakorni á norðurslóðum, varpa ljósi á erfðafræðilega þætti aðlögunar og leggja þannig grunn að frekari kynbótum, ræktun og framleiðslu hérlendis og á sömu breiddargráðum erlendis.   

 

Hægt er að fylgjast með framgangi rannsóknarinnar á Facebook-síðu jarðræktarannsókna LbHÍ: facebook.com/Akuryrkja.