Óvissa fram undan í rekstrarumhverfi bænda
Í aðdraganda viðræðna við stjórnvöld um nýja búvörusamninga ríkir óvissa meðal bænda um hvað taki við sem torveldar mjög ákvarðanir í rekstri búa. Við það bætist einnig sú óvissa hvað taki við ef þjóðin greiðir atkvæði með að hefja viðræður að nýju um aðild Íslands að ESB. Það er því ekki úr vegi að skoða þann mun sem liggur í stuðningskerfi bænda á Íslandi og í ESB.
OECD tekur árlega saman skýrslu um fyrirkomulag greiðslna til bænda í einstökum löndum. Þannig greinir OECD hlutfall tekna bænda sem kemur til stuðnings með einum eða öðrum hætti, svokallað PSE hlutfall. Ef horft er til þróunar á PSE hlutfalli á Íslandi frá árinu 1986 til ársins 2024 má sjá að hlutfallið hefur lækkað talsvert á þessu tímabili en það var 76% árið 1986 og var metið 52% fyrir árið 2024.
Samkvæmt gögnum OECD má sjá að á þessu tímabili hefur fyrirkomulag stuðnings breyst töluvert frá því að hafa nánast eingöngu verið í formi markaðsverndar eða tollverndar í það að framleiðslutengdur stuðningur fékk aukið vægi sem og aðrar stuðningsgreiðslur. Þá er rétt að hafa í huga að PSE hlutfall getur sveiflast milli ára í takt við gengisbreytingar. Sem dæmi þá sjáum við lækkunarferli á PSE hlutfalli frá árinu 2016 þegar það var 60% og var komið niður í 45% árið 2022 en á sama tíma lækkaði jafnframt gengið á íslensku krónunni. Síðan þá hefur krónan styrkst aftur og PSE hlutfallið hækkað að sama skapi og var komið í 52% árið 2024.
Það er fróðlegt að bera saman PSE hlutfall á Íslandi við ESB. Þannig var PSE hlutfall á Íslandi fyrir tímabilið 2022 til 2024 47% á meðan það var 16% í ESB fyrir sama tímabil en forsendur fyrir þessum mun má rekja til erfiðari rekstrarskilyrða í íslenskum landbúnaði, svo sem hærri launakostnaðar, erfiðari náttúruskilyrða til landbúnaðar, dreifbýlis, fámennis og einangrunar landsins vegna hnattstöðu.
Samkvæmt gögnum OECD nam markaðstengdur stuðningur á Íslandi sem er að mestu leyti í formi tollverndar um 47% fyrir tímabilið 2022 til 2024 en var 23% fyrir sama tímabil í löndum ESB.
Á meðan talsverður hluti stuðnings við bændur á Íslandi er framleiðslutengdur miðast styrkjakerfi ESB, Common Agricultural Policy eða CAP fyrst og fremst við eingreiðslur til búa eða Single Payment Scheme – SPS sem eru ekki framleiðslutengdir styrkir.
Innganga Íslands í ESB myndi kollvarpa rekstrargrundvelli bænda á Íslandi þar sem stærstur hluti stuðningskerfisins miðast við tollvernd og framleiðslutengdan stuðning sem rúmast ekki fyrir í styrkjakerfi ESB.
Það er oft horft til Finna þegar meta á hugsanleg áhrif Íslands við inngöngu í ESB. Í samanburði við önnur lönd innan ESB telst Finnland nokkuð harðbýlt líkt og Ísland og norðlæg lega landsins erfiðari til landbúnaðarræktunar en þau lönd sem liggja sunnar í álfunni. Markaðsverndarstuðningur í Finnlandi vó talsvert þungt fyrir inngöngu þeirra í ESB en féll að mestu leyti niður við inngöngu í ESB. Þannig var PSE hlutfall í Finnlandi og á Íslandi nokkuð áþekkt fyrir inngöngu Finna í ESB, sem dæmi þá var PSE hlutfallið 67% í Finnlandi árið 1994 og 61% á sama tíma á Íslandi. Samkvæmt skýrslu OECD frá 2025 lögðu Finnar sjálfir til um 56% af þeim stuðningi sem lagt var til landbúnaðar en sóttu einungis 44% af stuðningi til ESB.
Af þessu má ráða að veruleg óvissa blasir við bændum á meðan beðið er niðurstöðu hvort hefja eigi viðræður á nýju um aðild Íslands að ESB. Þá er einnig ljóst að sjóðir ESB myndu ekki tryggja bændum viðunandi rekstrargrundvöll í stað þess stuðningskerfis sem gildir í dag og því mikilvægt að afstaða stjórnvalda verði skýr með hvaða hætti afkoma bænda verði tryggð.
