Nýtt upphaf kornkynbóta

Nýlega undirrituðu Landbúnaðarháskóli Íslands (LbhÍ) og matvælaráðuneytið (MAR) samning um kynbætur á byggi fyrir íslenskar aðstæður.

Samningurinn markar í raun tímamót þar sem hlé hefur verið á kornkynbótum frá því Jónatan Hermannsson kornkynbótamaður fór á eftirlaun. Enn njótum við góðs af því merka starfi og af þeim efnivið sem hann skildi eftir sig. Samtals hafa átta yrki komið úr því verkefni, helst ber að nefna hinn sexraða Smyril og hina tvíraða Kríu. Nýr samningur felur í sér samstarf LbhÍ við Lantmännen, sænskt fyrirtæki í eigu bænda, sem meðal annars stundar kynbætur á plöntum. Þetta er nýtt samstarf af gömlu meiði.

Lantmännen og Rannsóknastofnun landbúnaðarins (RALA), síðar LbhÍ, áttu í samstarfi um plöntukynbætur og sérstaklega bygg fyrir tilstuðlan Þorsteins Tómasonar, fyrrverandi forstjóra RALA.

Verkefnið byggði á samstarfi við Lars Gradin, fyrrverandi tilraunastjóra og byggkynbótamanns í Lännäs í Norður-Svíþjóð. Sem dæmi má nefna yrkið Judit frá Lars sem hefur lengi verið vinsælt meðal íslenskra bænda. En Lars fór nýverið líka á eftirlaun.

Í ljósi þessara tímamóta var ráðist í að endurskipuleggja kynbótaverkefnin hjá Lantmännen. Innleitt var erfðamengjaúrval og byggð kynbótahvelfing með stuðningi sænska ríkisins. Vegna hins árangursríka samstarfs gafst okkur tækifæri á að taka þátt í hinu nýja kynbótaverkefni og með fjármagni MAR hafa fyrstu foreldralínurnar úr íslenska byggkynbótaverkefninu verið sendar í kynbótahvelfinguna í Svalöv í Svíþjóð. Þar verða til á bilinu 10-20 þúsund einstaklingar árlega, allir erfðagreindir, sem fá sitt kynbótamat byggt á erfðaspá. Eitt þúsund bygglínur úr kynbótahvelfingunni munu koma til Íslands strax næsta vor til prófunar og bætingar á erfðaspálíkönum.

Breyttar áherslur verða einnig á eiginleikum og vægi þeirra fyrir íslenska byggið. Uppskera, rúmþyngd og þurrefnishlutfall vega þyngst. Hæð byggs mun einnig fá sinn sess, en það er mitt mat að byggstráið sé of langt við okkar aðstæður. Þess skal samt geta að kornbændur hafa hafnað dvergvöxnum yrkjum. Hin ákjósanlegasta hæð er enn til rökræðu. Mikilvægt er að ná virku samráði við bændur um þessa eiginleika og vægi þeirra í kynbótum. Stofnun fagráðs í jarðrækt með það hlutverk að ræða kynbótamarkmið gæti orðið hinn virki samráðsvettvangur.

Hagkvæmni byggkynbóta fyrir búgreinina eru ótvíræð og skynsöm fjárfesting hins opinbera. Hin nýja tækni mun enn fremur efla erfðaframfarir í kynbótum með styttra kynslóðabili og auknu öryggi í úrvali. Akademískur arður af verkefninu er einnig talsverður þar sem norrænt samstarf mun eflast fyrir vikið, staða LbhÍ verður sterkari og aðgengi að alþjóðlegum samkeppnissjóðum mun aukast með tilkomu fastrar fjármögnunar í kynbótum.

Ljóst er að eftirvæntingin er mikil og kröfurnar háar. Vinnan verður strembin og fátt má út af bregða til þess að ná tilætluðum árangri á sem skemmstum tíma. En þetta verkefni framtíðarinnar byggir á traustum grunni. Vegurinn fram undan er beinn og breiður, bundinn slitlagi og af herðum risanna er skyggni gott.