Matvælaframleiðsla í skugga síaukins kostnaðar
Á undanförnum árum hefur ítrekað verið gripið til umfangsmikilla „björgunarpakka“ innan ESB til að verja atvinnulíf, orkuöryggi og matvælaframleiðslu gegn margvíslegum áföllum á alþjóðavettvangi. Fyrst kom tímabundið ríkisaðstoðarkerfi vegna Covid-19 og síðan sérstakur stuðningur vegna innrásar Rússlands í Úkraínu. Aðildarríki ESB nýttu þessi úrræði í ríkum mæli til að verja eigin framleiðslugetu, styðja innlend fyrirtæki og tryggja fæðuöryggi.
Nú hefur framkvæmdastjórn ESB kynnt nýjan björgunarpakka, svokallað METSAF (Middle East crisis Temporary State Aid Framework), vegna þeirrar orkukrísu sem skapast hefur í kjölfar átakanna í MiðAusturlöndum og lokunar Hormússunds. Gert er ráð fyrir að átökin muni leiða til verulegra hækkana á orkuverði, flutningskostnaði og ekki síst áburði, sem er eitt mikilvægasta aðfang landbúnaðar í Evrópu.
METSAF hefur þegar tekið gildi og mun vara út þetta ár. Um er að ræða heimild aðildarríkja til að styrkja atvinnugreinar sem verða fyrir miklum kostnaðarhækkunum, þar á meðal landbúnað. Gert er ráð fyrir að ríki geti bætt allt að 70% af hækkunum á eldsneytis- og áburðarkostnaði sem rekja má til átakanna. Í METSAF felst því skýr pólitísk yfirlýsing um að matvælaframleiðsla sé mikilvægur hluti af öryggi og viðnámsþrótti Evrópu.
Íþyngjandi regluverk eykur kostnað enn frekar
Kostnaðarþrýstingurinn á landbúnað er þó ekki aðeins tilkominn vegna tímabundinna stríðsátaka. Regluverk þyngist og eykur kostnað – að því er virðist með hverjum deginum. Má þar nefna hið svokallaða CBAM-kerfi (Carbon Border Adjustment Mechanism) ESB, kolefnisjöfnunarkerfi á innflutning, sem nær meðal annars til áburðarframleiðslu. Markmið CBAM er að koma í veg fyrir að kolefnisfrek framleiðsla flytjist frá Evrópu, en áhrifin verða einnig þau að verð á áburði og öðrum orkufrekum aðföngum mun hækka og að öllum líkindum haldast hátt til lengri tíma.
Langtímabreytingar kalla á aukna seiglu
Ísland er ekki aðildarríki ESB og hefur því verulegt svigrúm til að móta eigin ríkisstyrkjakerfi og stuðningsaðgerðir á sviði landbúnaðar. Íslenskur landbúnaður er mjög háður innfluttum aðföngum á borð við áburð, eldsneyti og fóður og hækkanir á heimsmarkaðsverði skila sér því beint inn í rekstur bænda og matvælafyrirtækja hérlendis. Á meðan Evrópuríki markvisst styrkja viðnámsþrótt sinna matvælakerfa hefur enn ekki komið fram skýr afstaða íslenskra stjórnvalda til þess hvernig við ætlum að tryggja samkeppnishæfni okkar og fæðuöryggi til lengri tíma. Íslensk stjórnvöld hafa vissulega gripið til þeirrar aðgerðar að lækka tímabundið virðisaukaskatt á eldsneyti til að milda áhrif hækkandi orkukostnaðar, en hins vegar hefur ekkert enn komið fram um hvernig – eða jafnvel hvort – verja eigi innlenda matvælaframleiðslu gagnvart þeim langtímabreytingum sem nú eru að verða á orku- og aðfangamörkuðum.
Á sama tíma hafa Norðmenn tekið mið af hækkandi aðfangakostnaði og lagt aukna áherslu á fæðuöryggi í sínum búvörusamningum og landbúnaðarstefnu. Þar ríkir skýr skilningur á því að ef rekstrargrundvöllur bænda veikist, þá sé það ógn við fæðuöryggi þjóðarinnar. Má sjá skýr merki um það í nýjum búvörusamningum í Noregi fyrir árið 2026 sem kynntir voru 16. maí síðastliðinn.
Spurningin sem íslensk stjórnvöld þurfa nú að svara er því hvort matvælaframleiðsla sé einfaldlega venjuleg atvinnugrein eða hluti af þjóðaröryggi landsins. ESB og Noregur hafa þegar svarað þeirri spurningu skýrt. Þar er verið að byggja upp langtímaviðbrögð við nýjum veruleika þar sem aðföng verða dýrari, orkukostnaður sveiflukenndari og fæðuöryggi sífellt mikilvægara. Ísland má ekki dragast aftur úr í þeirri umræðu.
Höfundur er framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í landbúnaði.
