Matur er mannsins gaman

Matur tengir fólk saman. Sama hvar maður drepur niður fæti í heiminum er alltaf hægt að brydda upp á samtali um mat því öll eigum við það sameiginlegt að þurfa á mat að halda og hafa meira að segja töluverða ánægju af því að borða hann. 

 

Matvæli eru eitt af stóru viðfangsefnum stjórnmálanna og íslenskir stjórnmálamenn þurfa að svara stórum spurningum um málefnið s.s.: Hvaða skilyrði sköpum við innlendum matvælaframleiðendum og hvaða áhrif hefur framleiðslan á umhverfið? Neytendur spyrja sig spurninga á borð við: Hvaðan kemur maturinn sem við borðum, hversu hollur er hann, hvernig er hann framleiddur og hvernig förum við með matinn?

 

Baráttan gegn loftslags­breytingum er og verður eitt stærsta mál samtímans. Við náum ekki árangri í þeirri baráttu nema huga að þætti matvæla og matvælaframleiðslu í aðgerðum okkar. Íslenskir bændur hafa tekið mikilvægt frumkvæði í samtölum sínum við stjórnvöld með því að setja loftslagsmál og kolefnishlutleysi á dagskrá. Það sama má segja um forsvarsmenn í íslenskum sjávarútvegi sem hafa sýnt metnað í þessum málefnum. Huga þarf að öllum þáttum tengdum matvælum til að unnt verði bæði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og binda meira kolefni. Allt frá því hvernig framleiðslu hjá frumframleiðanda er háttað að því hvernig framreiðslan á matarborð fjölskyldunnar er skipulögð. Það skiptir t.d. máli að draga úr matarsóun, að auka lífræna ræktun og að  draga úr flutningum með matvæli milli heimshluta. Þá mun það einnig skipta máli að neyta meira grænmetis og minna kjötmetis til að sporna gegn loftslagsbreytingum.

 

Hér á Íslandi eigum við mikla möguleika á að rækta mun meira grænmeti en við gerum í dag, bæði með ylrækt og í útiræktun. Í nýundirrituðu samkomulagi ríkisins við garðyrkjubændur er sett fram metnaðarfullt markmið um 25% aukningu á framleiðslu íslensks grænmetis fram til ársins 2023. Tækifærin í garðyrkju eru fjölbreytt og ótrúlega spennandi en nýting tækni og gervigreindar mun skipta sköpum og ég hlakka til að fylgjast með bændum og frumkvöðlum á þessu sviði á næstu árum. 

 

Lýðheilsusjónarmið eru einnig mikilvæg í allri stefnumótun okkar um matvælaframleiðslu og neyslu. Löngu hefur verið sýnt fram á tengsl mataræðis og heilsu. Þar er hollustan lykilatriði. Innlend matvælaframleiðsla nýtur um margt sérstöðu, ekki síst vegna lítillar sýklalyfjanotkunar í íslenskum landbúnaði, sem er með því minnsta sem gerist. Til að mynda er sýklalyfjaónæmi í kjúklingum minnst hér á landi miðað við önnur Evrópulönd, samkvæmt Matvælaöryggisstofnun Evrópusambandsins. Íslenskir bændur hafa staðið vaktina, bæði þegar kemur að sýklalyfjanotkun og notkun ýmissa annarra efna, þannig að við eigum heilnæma matvælaframleiðslu á Íslandi. Sama má segja um íslenskar sjávarafurðir en MSC-vottun íslenskra sjávarafurða var mikið framfaraskref en hún snýst um sjálfbærni fiskveiða.

 

Ýmislegt má þó gera til viðbótar. Á Íslandi eigum við mikil tækifæri til að efla og auka lífræna ræktun. Þar liggja bæði miklir möguleikar til aukinnar kolefnisbindingar og til fjölbreyttrar framleiðslu á lífrænum landbúnaðarvörum. Þar má gera betur í stuðningskerfi hins opinbera. Umbúðir á innlendum matvælum eru líka að taka breytingum núna en margir kjósa matvæli sem ekki eru innpökkuð í plast. Það er ástæða til að fagna þeim nýmælum sem við höfum séð á þeim vettvangi að undanförnu en eigi að síður má gera betur. Þá liggja mikil tækifæri í auknum upprunamerkingum og með samstarfi bænda og verslunarmanna mætti leggja mun meiri áherslu á merkingar þannig að neytendur eigi skýrt val og hafi skýra vitneskju um uppruna matvælanna. Sama má segja um sjávarútveginn.

 

Bæta þarf öflun gagna og upplýsinga um innlenda matvælaframleiðslu og neyslu. Til að mynda er mikilvægt að hafa áreiðanlegar upplýsingar um matarsóun til þess að skilja vandamálið og geta brugðist við því. Nýleg rannsókn Umhverfisstofnunar bendir til þess að hver einstaklingur sói 90 kílóum af mat árlega. Matarsóun íslenskra heimila ætti samkvæmt því að vera sambærileg við það sem þekkist í öðrum Evrópulöndum þar sem um þriðjungi matvæla er sóað. Það er eins og að fara út í búð, kaupa þrjá poka af mat og henda einum á gangstéttina fyrir utan búðina! Þó við gerum ekki annað en að draga úr þessari óþörfu sóun leggjum við mikilvægt lóð á vogarskálarnar í baráttunni gegn loftslagsvánni. Þá er mikilvægt að allir hafi raunverulegt aðgengi og val um hollan og góðan mat á viðráðanlegu verði – þar skiptir öflugur stuðningur stjórnvalda við matvælaframleiðslu máli. 

 

Á þessu kjörtímabili hafa stór skref verið stigin. Búvörusamningar hafa verið endurskoðaðir og þar er nú í fyrsta sinn fjallað um loftslagsmál. Framlög til innlendrar garðyrkju voru aukin um fjórðung í nýjum garðyrkjusamningi sem skapar ótrúleg ný tækifæri í þeim geira. Og nú nýlega var kynntur nýr Matvælasjóður sem ætlað er að efla nýsköpun og þróun í innlendri matvælaframleiðslu en Alþingi hefur samþykkt að hálfur milljarður renni í þennan sjóð á þessu ári. Hann getur orðið mikilvægur til að tryggja að innlend matvælaframleiðsla þjóni loftslagsmarkmiðum og til að skapa ný verðmæti við framleiðslu, vinnslu og markaðssetningu matvæla úr landbúnaði og sjávarútvegi. 

 

Framtíð íslenskrar matvæla­framleiðslu er björt. Ný matvælastefna verður kynnt á næstunni og nú þegar hafa stjórnvöld sýnt einbeittan vilja í verki til að tryggja innlenda matvælaframleiðslu, til hagsbóta fyrir almenning og umhverfi. 

 

Katrín Jakobsdóttir