Jarmað, hneggjað, baulað ...

Á Ítalíu hafa þau mafíuna. Við höfum kynnst henni í gegnum Al Pacino og Robert De Niro. Í Noregi höfum við NorgesGruppen, Rema og Coop. Enginn hefur gert bíómyndir um þau.

Svona hefst grein eftir norska pistlahöfundinn Monu Stenseth í Telemarksavisa (ta.no). Pistillinn fjallar um þrjú stærstu fyrirtækin á norska dagvörumarkaðnum sem nefnd eru hér að ofan.

Stenseth segir að starfsemi þeirra sé að sjálfsögðu ekki alveg sambærileg. „Mafían stundar skipulagða glæpastarfssemi handan laga og reglna. En norski dagvörumarkaðurinn fær beinlínis leyfi til að starfa eins og hann gerir.“ Stenseth er þetta gjörsamlega óskiljanlegt. „Við erum eitt ríkasta land í heimi en höfum matarmarkað sem virðist með þeim fátæklegustu.“

Stenseth heldur því nefnilega fram að keðjurnar, sem nefndar voru hér að ofan, séu í raun þrjár hliðar á sama kerfinu. Munurinn liggi einkum í grunnlit vörumerkis búðanna.

Hún nefnir í greininni þrjár ástæður fyrir því að hún versli heldur í nánast hvaða öðru landi sem er. Í fyrsta lagi innfluttir ávextir og grænmeti sem boðið er upp á í þessum búðum sem flogið hefur verið plastpökkuðum langt að. Í öðru lagi villandi orðalag á vörumerkingum sem ganga umfram allt út á að nýta glufur í reglugerðum um það hvað megi kalla ýmsa hluti í matvælaiðnaði. Og í þriðja lagi eigin vörumerki búðakeðjanna eins og First Price, Eldorado, Prima, Coop og Änglamark. Matvörur undir þessum merkjum framleiða búðirnar sjálfar og eru þar með í samkeppni við sjálfstæða matvælaframleiðendur. Á sama tíma ráða búðirnar auðvitað hilluplássinu.

Um öll þessi þrjú atriði hefur Stenseth ýmislegt misjafnt að segja. Gæði matarins séu æði misjöfn í þessum búðakeðjum og verðið alls ekki eins lágt og fólki sé talin trú um.

Hún lýsir búðamafíunni sem fákeppnisfyrirkomulagi. Fyrirtækin þrjú séu með 96-97% dagvörumarkaðarins í Noregi. NorgesGruppen er með um 43,5%, Coop um 29% og Rema 1000 um 24%.

Þetta þýði í raun að nær allur matur sem Norðmenn kaupi fari í gegnum þrjú fyrirtæki. Þessi fyrirtæki ráða raunar ekki aðeins verslununum heldur einnig dreifingunni, heildsölunni, vörulagerunum, flutningunum, sem sagt leiðunum sem maturinn fer áður en hann endar í hillum verslananna. Fram hjá þessu kerfi þurfi litlir framleiðendur að komast ef þeir vilji komast inn í búðirnar með vörur sínar.

Afleiðingin er æ verri matvæli. Ofurunninn matur sem nú hafi verið sögð ein helsta ógn við heilsu í vestrænum samfélögum. Og á meðan þessi matur fær æ meira pláss í hillunum verði hagnaður búðakeðjanna æ meiri.

Fólk er hvatt til að velja með veskinu, að versla annars staðar, en Stenseth segir að aðrar búðir séu af afar skornum skammti. Þær séu þrjú til fjögur prósent af markaðnum.

Sá fátæklegi dagvörumarkaður sem Stenseth lýsir í Noregi minnir óþyrmilega á þann íslenska. Við sitjum í sömu súpunni. Því verður að breyta.