Hver eru laun bænda í samanburði við aðra í landinu?

Í lögum um starfsumhverfi bænda er kveðið á um að kjör starfs­stéttarinnar skuli vera sambærilegar við aðrar stéttir þar sem krafa um þekkingu og ábyrgð gagnvart rekstri er svipuð.

Í þessu samhengi er yfirleitt miðað við laun iðnmenntaðra starfsgreina. Til að gera samanburðinn sem skýrastan hafa BÍ sett saman pott af iðnmenntuðum starfsstéttum, sumar í ábyrgðarstöðum, aðrar ekki, sótt meðal mánaðarlaun þeirra af Hagstofu Íslands og reiknað meðallaun úrtaksins.

Sést úrtakið í töflu sem hér fylgir. Þegar vísað er í laun samanburðarstéttar er vísað í meðallaun þessara starfstitla.

Til að reikna út kjör bænda ár hvert er stuðst við bæði laun og hagnað býlisins af rekstri, eins og þau eru gefin upp í rekstrar­reikningum í gögnum Hagstofunnar. Gefur þetta réttasta mynd af stöðunni því hagnaður af rekstri fer vissulega einnig í vasa bændanna eins og um hefðbundinn einkarekstur sé að ræða og sama sinnis hefur tap af rekstri einnig áhrif á heimilishaldið. Aðeins eru til opinber gögn fram til ársins 2021, nægar eru forsendurnar til að framreikna þau til ársins 2022 með ágætis nákvæmni. Er það byggt á aðfangaverði, afurðaverði, vaxtastigi og öðrum verðhækkunum. Er stuðst við Rekstrarrannsókn RML við þann uppsetning þar sem hægt er að sjá rekstur býla skipt niður í kostnaðar- og tekjuliði á ítarlegan hátt.

Til eru áætlanir fyrir stöðuna 2023 og teljum við okkur hafa ágætis yfirsýn yfir stöðu þessa árs en á þessum tímapunkti væri óábyrgt að birta þær, bæði vegna þess að árinu er ekki lokið og þar sem þau byggja á framreikningi af framreikningi. Það er nú orðið frekar langt síðan opinberar tölur fyrir þennan málaflokk hafa verið uppfærðar.
Sést í töflunni hér að ofan hversu mikið bil er á kjörum launa bænda og þeirra sem bændur eiga að vera miðuð við. Eins og sést þarna áætlum við að meðalafkoma sauðfjárbýlis sé neikvæð um tæplega hálfa milljón yfir árið og nautgripabús hafi verið neikvæð um rúmlega fjórar milljónir.

Á síðasta ári var afkoma kúabús næg til greiðslu upp á tæplega
115.000 krónur á mánuði að meðaltali. Vakin er athygli á að þessir útreikningar miða við einföld mánaðarlaun til samanburðar en ljóst er að flestum býlum er ekki sinnt af einu starfsgildi og því má áætla að munurinn sé í raun mun meiri.

Ljóst er að staðan hefur versnað til muna árið 2023, sér í lagi í kúa- og nautgripabýlum þar sem fjármagnskostnaður er farinn að vega mikið, rúmlega tvöfaldast á undanförnum tveimur árum og er nú vel rúmlega 5 milljarðar samanlagt fyrir kúabú.

Er ekki óalgengt að býli séu farin að greiða um og yfir 12 milljónir á ári í fjármagnskostnað, sem er langt um meira en bændurnir lifa á sjálfir. Teljum við yfirgnæfandi líkur á að allar þrjár búgreinar muni skila neikvæðri afkomu á þessu ári og að launagreiðslugeta verði engin nema með skuldaaukningu.