Hvað er að ske?
Í frumvarpi um breytingar á búvörulögum nær undanþágan frá samkeppnislögum aðeins til tiltekinnar háttsemi, tekur ekki til annarra ákvæða samkeppnislaga en þeirra sem frumvarpið vísar til og felur ekki í sér almenna undanþágu atvinnugreinar. Þannig er búið að auka frekar á skýrleika milli búvörulaga og samkeppnislaga. Þar við situr.
Eða hvað? Því skýrleikanum er skipt út fyrir sértækt eftirlitsákvæði Samkeppniseftirlitinu til handa. Sé frumvarpið rýnt blasir við sú staðreynd að slíkt ákvæði bætir engu við neitt heldur eykur aðeins óskilvirkni, óskýrleika, ófyrirsjáanleika og óvissu – það allra síðasta sem bændur þurfa. Undanþága og svo eftirlit með undanþágu en samt ekki en samt. Það skal engan undra að menn velti vöngum um hvað sé að ske – en það er klárlega eitthvað sem má ekki ske.
Á grundvelli samkeppnislaga getur eftirlitið beitt valdheimildum sínum sé farið út fyrir heimildir undanþáguákvæða í sérlögum eins og búvörulögum. Það er deginum ljósara að lagalegar heimildir eru þegar til staðar, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli Mjólkursamsölunnar árið 2021. Samkeppniseftirlitið sektaði fyrirtækið, málið fór síðan fyrir héraðsdóm, Landsrétt og loks var áfrýjað til Hæstaréttar. Áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar var meðal annars veitt á þeim grunni að málið hefði fordæmisgildi um skýringu á undanþágu búvörulaga frá samkeppnislögum ásamt því að í fyrsta skipti reyndi á túlkun 19. gr. samkeppnislaga, sbr. 37. gr., um brot fyrirtækis gegn upplýsingaskyldu. Hæstiréttur staðfesti dóm Landsréttar sem hafði staðfest dóm héraðsdóms sem hafði staðfest ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Þannig hafa dómstólar á öllum stigum staðfest að eftirlitsákvæði samkeppnislaga gilda þegar undanþágum í sérlögum sleppir. Ég get því ekki annað en spurt; af hverju þarf að setja inn séreftirlitsákvæði í búvörulögin? Í hverju felst ávinningurinn? Og fyrir hvern?
Fyrir utan að sérstakt eftirlitsákvæði frumvarpsins er óþarft þá er það alltof rúmt, óljóst og opnar fyrir túlkun sem erfitt er að sjá fyrir. Að auki eiga refsiheimildir að vera skýrar og afdráttarlausar og getur víðtækt mat stjórnvalda einfaldlega skaðað réttaröryggi þeirra sem starfa innan búvörulaganna. Lögmætisreglan í íslenskum rétti byggir á því að aðilar geti séð fyrir hvaða háttsemi er leyfileg og hvaða háttsemi er bönnuð en með óskýrleika frumvarpsins hvað þetta varðar verður sú grundvallarregla að engu höfð.
Undanþáguákvæði frumvarpsins er skýrt og ótvírætt – samstarf og verkaskipting er heimiluð þrátt fyrir ákvæði 10. og 12. gr. samkeppnislaga. Þar af leiðandi gilda samkeppnislögin fullum fetum varðandi þá háttsemi sem fellur utan undanþágunnar. Samkeppniseftirlitið hefur þannig nú þegar allar þær heimildir sem því eru fengnar samkvæmt samkeppnislögum. Þegar undanþága er skýr – þá gilda samkeppnislög að öðru leyti eins og venjulega, rétt eins og Hæstiréttur hefur staðfest í fjölmörgum málum.
Bændur eru ekki andstæðingar samkeppni, þvert á móti eru þeir hluti af henni en samkeppni á litlum og viðkvæmum örmarkaði þarf skýran ramma, eðlilegt svigrúm og traustan grundvöll samstarfs. Þessir sömu bændur og starfa innan kerfis sem hefur nú þegar skilað milljörðum í hagræðingu í mjólkuriðnaði til hagsbóta bæði til þeirra sjálfra og ekki síður neytenda – og vonir standa um slíkt hið sama varðandi vinnslu kjötafurða. Bændur og íslenskur landbúnaður þarf vissu en ekki stöðuga óvissu – ekki síst í ljósi aukins innflutnings landbúnaðarafurða. Því verður að taka undir það með Samkeppniseftirlitinu að það sé „brýnt að gera breytingar á fyrirliggjandi frumvarpi, með það að markmiði að vernda hagsmuni bænda og neytenda og vinna gegn verðhækkunum“ og það er gert með því að fella út úr frumvarpinu séreftirlitsákvæðið enda gildi ótvírætt samkeppnislögin. Og þar við situr.
