Heimaeyjargosið
Nú 3. júlí síðastliðinn voru fimmtíu ár síðan fyrsta gosi sem hafist hefur í byggð lauk.
(www.timarit.is)
Er um Heimaeyjargosið að ræða, en það þótti ótrúleg gæfa hve vel tókst til við björgun á fólki og stórum hluta eigna. Þó grófust í öskuna nær þriðjungur húsa, þar á meðal rafveitan, en með ötulli vinnu og þolgæði sjálfboðaliða, björgunarsveitarmanna og annarra tókst að bjarga því sem bjargað varð.
Langflestir eyjabúa flýðu gosið sjóleiðina en nokkur hundruð manns með flugvélum, þá aðallega eldriborgarar og sjúklingar. Komu allir sem vettlingi gátu valdið til aðstoðar, til að mynda bátar sem voru á veiðum í nágrenni eyjanna og allur tiltækur floti flugvéla sem náðist í. Fór svo að á morgni fyrsta gosdags höfðu allir eyjabúar stigið fæti á öruggt land, að undanskildum þeim 2-300 sem urðu eftir til að sinna því sem sinna þurfti. Voru kindur fluttar með flugvél Fraktflugs yfir til meginlandsins, auk kálfa. Hænsnfé hins vegar var sett í kassa og flutt með skipi til lands.
Hófst þá ótrúlegt þrekvirki þeirra sem eftir stóðu. Neglt var fyrir glugga húsa sem sneru að gosinu, húsþök styrkt og gjalli sópað af þökum. Búslóðum var pakkað saman og fluttar til geymslu auk þess sem þúsundum bifreiða var komið upp á land. Talið er að komið hafi verið í veg fyrir milljarðatjón á eignum bæjarbúa.
Í Morgunblaðinu miðvikudaginn 24. janúar má sjá brot af upplifunum þeirra Eyjamanna sem flúðu heimili sín – við komuna til Þorlákshafnar. Hér á myndinni hefur ungi maðurinn í hægra horninu orðið og segir: „Nei, maður varð ekki hræddur heldur aðallega ruglaður, já, alveg ringlaður.“
Stuttu eftir upphaf gossins var stofnaður sjóður til þess að tryggja hag Vestmannaeyinga, m.a. vegna tekjumissis og eignatjóns. Einnig til þess að greiða kostnað vegna björgunarstarfs, tryggja hag Vestmannaeyinga og stuðla að vernd og endurreisn byggðar. Var sá sjóður kallaður Viðlagasjóður. Það var ekki vanþörf á þessu enda, eins og kemur fram í Gosannál Vestmannaeyinga, að um tveimur mánuðum eftir að gos hófst, var lítið lát á ósköpunum.
26. mars: Hraun fer enn að renna og 30 hús fara undir hraun. Vatnsleiðslan komin í sundur. Rafstöðvarhúsið farið undir hraun. Mörg gömul og merk hús fara undir hraun, t.d. Brydeshús, sundlaugin, Godthåb, bankahúsið gamla og verslun Haralds Eiríkssonar. Gaseitrun hættulega mikil.
Mánuði síðar er enn heitt í kolunum, en þó reyna sumir að halda dampi og setja niður kartöflur.
25. apríl: Mikill hiti í húsum við Kirkjubæjarbraut, viður svíður og málning flettist af. Einhverjir hafa sett niður kartöflur.
Flutningur fjölskyldna aftur til Vestmannaeyja til baka hófst fyrir alvöru í ágúst og í nóvember sama ár höfðu rúmlega 2.000 manns snúið til baka af rúmum 5.000. Þeirra beið mikil og erfið vinna, enda þótt gosi hefði lokið stóð þykk askan eftir og talið er að eyðilegging hafi orðið á allt að 60% húsa bæjarins.
Í dag búa rúmlega fjögur þúsund manns í Heimaey, 12. fjölmennustu byggð á Íslandi, en Vestmannaeyjar samanstanda af alls 15 eyjum og um 30 skerjum og dröngum.
