Frjálsræðið mikilvægt

Hjarta hestamennskunnar slær í stóðréttum. Stóðréttir eru taldar meðal líflegustu viðburða hestamennskunnar ár hvert. Átján stóðréttir fara fram þessa daga á Norðurlandi. Eðli og þróun stóðrétta hefur þó tekið stakkaskiptum.

 

Á haustin hverfist hestamennskan um gangnalíf og réttir. Hestamenn eru margir sammála um að stóðréttir, og það sem þeim fylgir, séu einn af hápunktum ársins. Þá er hrossum, sem dvalið hafa í afréttum um nokkurra vikna skeið, smalað saman og rekin til réttar þar sem eigendur þeirra færa þau aftur heim. Átján stóðréttir fara fram í Austur- og Vestur-Húnavatnssýslum, Skagafirði og Eyjafirði á næstu vikum. Eins og vera ber má búast við gleði og söng, kveðskap og rómantík.

 

Fækkun afrétta

 

Upprekstur stóðhrossa var víða aflagður á síðari hluta 20. aldar af gróðurverndarástæðum, enda getur beit valdið miklum skaða á viðkvæmu uppskerurýru landi. Í dag eru hross eingöngu rekin á afrétt á Norðurlandi, í Húnavatnssýslum og Skagafirði. 

 

Á þessum afréttum er gróður­ástand yfirleitt í góðu lagi og tekið er mið af árferði hverju sinni áður en upprekstur hrossa er leyfður á sumrin. Einnig er miðað við að fjöldi hrossa á afréttum sé innan tiltekinna marka. Á síðustu árum er heldur minni ásókn í að reka hross til afrétta en áður var og hrossum því fækkað á sumum afréttum samkvæmt upplýsingum frá Bjarna Maronssyni, hjá Landgræðslu ríkisins.

 

Öldin var þó eitt sinn önnur og þá voru rekstrar í afrétt algengar víða um land. Upp úr 1980 var ákveðið að bannað skyldi að reka hross á þá afrétti þar sem gróður var að blása upp og eyðast við lítinn fögnuð hestamanna sem mótmæltu ákvörðuninni með tillögum landsþings LH árið 1983 og 1984. Allt kom fyrir ekki. Á Suðurlandi var stóð síðast rekið kringum árið 1990 í Hvítárnes í Biskupstungnaafrétti en á Vesturlandi var réttað í Oddstaðarétt í Lundarreykjadal til aldamóta.

 

Ákjósanlegt þroskaumhverfi

 

Afréttardvöl er talin ákjósanlegasta uppeldis- og þroskaumhverfi fyrir íslensk hross. Dvöl þeirra, sérstaklega unghrossa, á afrétt í víðáttu hefur verið talin stuðla að andlegum og líkamlegum þroska. Frjálsræði hestanna og samskipti þeirra á milli hefur áhrif á lundarfar þeirra, gerir hrossin kjarkaðri og sjálfstæðari. Þá er hreyfing í hrjóstrugu landi talin styrkja fætur hrossanna, gera þau fótvissari og liprari. Þetta kemur m.a. fram í viðhorfskönnun meðal hrossabænda sem Steinunn Anna Halldórsdóttir gerði við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri árið 2005. Þar kemur einnig fram að bændum þykir afréttarnýting nauðsynleg og telja mikinn skaða fyrir íslensk hross og hrossrækt ef rekstur á afrétt leggst af. Nýlegri rannsóknir á eðli og áhrif beitar hrossa í afréttum hefur ekki verið gerð opinber.

 

Styrkleiki í markaðssetningu

 

En frjálsræðið er ekki eingöngu verðmætt fyrir hrossin. Uppeldi í náttúrulegu umhverfi upprunalandsins er einnig nefndur sem styrkleiki í markaðssetningu íslenskra hrossa erlendis. Það er meðal þess sem kemur fram í skýrslu nefnda á vegum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins frá árinu 2009 sem fjallar um markaðssetningu íslenska hestsins erlendis. Er jafnvel talið að það sé eitt helsta markaðstromp íslensk fæddra hrossa í samkeppni við stöðugt sterkari erlenda markaði.

 

Vaxandi ferðaþjónusta

 

Stóðréttir eru ekki síst vettvangur hestamanna. Hross ganga þar kaupum og sölum. Þá eru stóðréttir ferðaþjónustunni mikilvægar enda eykst fjöldi erlendra ferðamanna stöðugt. Undanfarin ár hafa stóðréttir verið markaðssettar sem viðburður fyrir ferðamenn. 

 

Erlendir áhugamenn og eigendur íslenskra hesta sækja landið heim til að upplifa íslenska hestinn í upprunalandinu, til að upplifa menninguna og mannlífið kringum íslenska hestinn. Skipulagðar hafa verið ferðir og leiðsögn kringum stóðréttir og boðið er upp á ýmsar vörur og þjónustu tengdar viðburðinum, svo sem hestaleigu, gistingu, akstur, veitingar, dansleiki, hestasýningar, minjagripi og hross. Vinsælust er efalaust Laufskálarétt í Skagafirði þar sem fjöldi manna er oftast margfaldur á við fjölda hrossa.